Emagazine

Kỳ 2 của chuyên đề "Kinh tế bạc: Khi người già ở lại trong nền kinh tế" sẽ đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi đó.

“

Kỳ trước: Tuổi hưu xa lạ

Bài 1: Những ngôi làng... bạc
Bài 2: Lao động cao tuổi - trụ cột lưng còng của nghề muối 400 năm
Bài 3: Tuổi 70 và phía sau con số 15% hội viên
Bài 4: Bác sĩ U80 và lửa nghề trên những chuyến xe sớm
Bài 5: Tỷ phú thời gian
Bài 6: Nhân sự U60 và 'thế kẹt' trong công sở
Bài 7: Bỏ quên lao động cao tuổi: Nghịch lý toàn cầu!
Bài 8: 'Lao động cao tuổi đang phải tìm việc qua… mối quan hệ'

Kỳ 2: Người cao tuổi - khách hàng bị bỏ mặc

Bài 1: "Không khám định kỳ" không phải là lựa chọn
Bài 2: Ai đang phục vụ họ?

Bài 4: BA MẸ 'ĐI HỘI THẢO', CON CHÁU LĂNG LẼ... KÊU TRỜI

Nhà tôi có một bức ảnh, treo ở vị trí trang trọng nhất phòng khách mà mỗi lần nhìn vào, tôi lại phải quay đi chỗ khác. Không phải vì xấu, mà vì người trong ảnh trông… không phải cha mẹ tôi. Hoặc đúng hơn là cha mẹ tôi trong một phiên bản song song ở vũ trụ nào đó - nơi da dẻ của những người ngoài sáu mươi tuổi mịn như da em bé, tóc đen mượt như vừa nhuộm xong.

'Cả xóm người ta có hết rồi'

Và bộ vest, chiếc áo dài được ghép vào người theo kiểu nhìn qua cũng biết là không thật. Cha mẹ tôi, sau khi mang tấm ảnh đó về, ngắm nghía một lúc rồi gật gù: “Chụp đẹp lắm, sang hơn ngoài đời nhiều. Đúng là đắt xắt ra miếng”.

Tôi không biết nên khóc hay cười. Mà thôi, cứ cười cho qua.

Đó là lần đầu tiên tôi chính thức gia nhập vào câu lạc bộ không tên nhưng thành viên thì đông như hội chợ: những đứa con có cha mẹ đã từng, đang hoặc sắp rước về nhà một trong những “sản phẩm quốc dân” dành cho người già.

Hỏi thử mười người bạn, chín người sẽ gật đầu lia lịa và bắt đầu kể chuyện với ánh mắt của người vừa tìm được đồng đội. Người kia sẽ im lặng, vì họ đang giả vờ không nhớ cái máy massage đang phủ bụi trong góc nhà.

Ở khắp nơi, gần công viên, cạnh nhà văn hóa xóm, đôi khi ngay trong sân chùa; người ta dựng lên những tấm phông nhung đỏ hoặc xanh, đặt vài cái đèn, rồi mời các cụ vào chụp. Giá thì “hữu nghị” lắm, chỉ mấy chục ngàn tiền chụp thôi.

Nhưng khi ảnh ra, bỗng dưng cần thêm gói chỉnh sửa, thêm gói in khổ lớn, thêm gói đóng khung gỗ tốt. Và con số cuối cùng trên hóa đơn ghi tay có thể khiến người ta giật mình. Cha mẹ tôi ra về với một tấm ảnh cỡ A2, khung gỗ óc chó (người ta nói vậy), tổng chi phí ngang một tháng điện nước. Mà cha mẹ tôi hài lòng lắm, vì mấy ông bà trong “hội già” cũng chụp hết rồi.

Đây chính là sức mạnh bí ẩn của cụm từ “nhà người có ta cũng có”. Với thế hệ cha mẹ chúng ta, câu đó không phải lý do mua hàng, nó là lý luận đanh thép không thể phản bác.

Con cái mà hỏi “mua để làm gì?”, thì câu trả lời luôn sẵn có: “Bà Năm cũng mua. Ông Tám cũng treo. Cả xóm người ta có hết rồi”. Thế là xong chuyện.

Lại còn... hàng nội bộ

Nhưng nếu chụp ảnh còn có thể cãi chày cãi cối được vài câu, thì cái khoản sữa bột mới thực sự là trận địa không có lối thoát cho những đứa con.

Mẹ tôi, người cả đời đi chợ luôn mặc cả từng bó rau, tính toán từng gram thịt, nhưng sẵn sàng bỏ ra ba, bốn triệu đồng cho một thùng sữa bột mà bao bì in toàn tiếng nước ngoài, lỗi chính tả nhiều đến mức đọc như đang giải mã mật thư.

Khi tôi mang ra soi, bà gạt đi: “Hàng nội bộ, chỉ dành cho cán bộ hưu trí. Ngoài thị trường không có bán đâu”.

Cái cụm từ “nội bộ” khiến bất kỳ sản phẩm nào, dù nguồn gốc mù mờ đến đâu, cũng trở thành thứ hiếm quý. Cha mẹ không nghĩ mình đang bị lừa. Vì rõ ràng đã... nghe hội thảo rồi mới mua. Họ tin rằng mình đang ở trong một diện nào đó… được ưu tiên. Thế là mẹ uống. Mỗi sáng một ly, đều như vắt tranh. Dù mỗi lần uống xong mẹ vẫn lẩm bẩm: “Sữa này khó uống”. Nhiều lần uống xong, chưa được nửa buổi đã ôm bụng chạy.

Tôi hỏi sao còn uống, mẹ giải thích: “Người ta bảo cơ thể đang thải độc, phải uống đủ liệu trình”. Tôi ngồi im, ôm một cục tức, không có gì để nói thêm nữa.

Cùng hệ tư tưởng với sữa nội bộ là những món đồ xuất hiện sau các buổi “hội thảo sức khỏe”. Tôi từng đi theo mẹ một lần. Hội trường thuê tạm nhưng được bố trí ấm cúng, điều hòa vừa mát.

Người đến sau được dẫn vào chỗ ngồi tử tế, có người chào hỏi bằng giọng ngọt như đường phổi, gọi các cụ là ông, bà - xưng con, thân mật như người nhà. Người ta hỏi về giấc ngủ, về đầu gối, về những bữa ăn không ngon miệng.

Không ai ngó vào màn hình điện thoại hay ngước nhìn đồng hồ. Chỉ gật đầu, chỉ nắm tay, chỉ thốt lên “ôi, ông/bà tội vậy”. Khi bầu không khí đã “chín”, sản phẩm được đưa ra. Tôi nhìn quanh phòng, thấy những cái gật đầu chậm rãi, những bàn tay lần tìm túi áo, túi quần, vội vàng tháo đến mấy chiếc ghim băng để lấy tiền.

"Những nạn nhân thiếu-kiến-thức-xã-hội-công-nghệ'

Tôi muốn tin chuyện nhà mình chỉ là cá biệt. Nhưng chẳng phải. Đã có những đường dây lừa đảo nhắm vào người cao tuổi, số nạn nhân lên tới bảy nghìn người, số tiền bị chiếm đoạt tính bằng hàng chục tỷ đồng. Cách làm cũng không khác mấy: tặng quà trước, thu tiền sau.

Bộ Công an mô tả các nạn nhân là những người “thiếu kiến thức xã hội, công nghệ” - câu chữ rất chính xác, rất lịch sự, mà đọc xong chỉ biết lặng đi. Có nơi, người ta tổ chức hội thảo đều đặn mỗi ngày, mỗi buổi vài chục người, chỉ đón các cụ ngoài sáu mươi.

Điện thoại không được dùng trong hội trường - tức là mọi thứ đều được chăm sóc, trừ việc gọi cho con cái. Sản phẩm thì được bán với giá cao hơn cả chục lần giá thật. Những câu chuyện như vậy, hóa ra lại rất quen. Tôi nhìn về phía mẹ mình, với hộp sữa “nội bộ” mà chỉ biết im lặng.

Dì tôi thì mua theo “cơ chế tặng kèm”. Hôm đó, sau khi sang nhà văn hóa thôn nghe hội thảo bán đồ gia dụng, dì về cùng một chiếc hộp lớn, giá 3,5 triệu đồng. Nhà đã có nồi cơm điện, nhưng dì vẫn mua, vì mục tiêu thật sự của dì là cái bình rượu sâm và bốn túi “tinh chất sâm” tặng kèm, đựng trong hộp giấy cứng màu đỏ, có chữ tượng hình - nhìn khá sang.

Dì lại “tranh biện”: “Cái bình sâm này hiếm, rồi bốn túi tinh chất, rồi còn cái nồi - tổng lại mình có lợi chứ”. Nghe qua thì cũng… có lý? Chỉ có điều dì không cần cái nồi, không biết uống rượu sâm, và “tinh chất” kia đến nay vẫn còn nguyên bốn túi trên kệ bếp, thỉnh thoảng dì lấy ra nhìn rồi cất vào. Dì nói để dành cho con cái ra riêng dùng dần. Một kế hoạch rất thực tế và… rất dì.

Rồi thì máy massage, thảm đá nóng, máy rung chân “thông kinh lạc”… Mỗi thứ đều có một câu chuyện nguồn gốc rất hấp dẫn; khi thì từ Nhật, khi thì từ Hàn, lúc lại gắn với một thứ “công nghệ NASA” nào đó.

Chúng ta - những đứa con, thường nhìn tất cả chuyện này bằng ánh mắt như cú vọ của kế toán: tra giá, rà thương hiệu, so sánh, rồi lắc đầu. Cái lắc đầu đó không sai. Nhưng nó chỉ thấy được một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là: trong những buổi sáng họ đi chụp ảnh với hội bạn hay ngồi ở hội thảo được người ta rót nước hỏi thăm. Ở đó có cộng đồng, có cảm giác được ai đó để ý, được nghe trọn vẹn mà không ai ngắt lời.

Chiều nay ghé thăm cha mẹ, tôi thử hỏi: “Cha gần đây ngủ có được không? Đầu gối mẹ còn đau không?”. Họ ngẩng lên, cùng mang vẻ ngạc nhiên, rồi bắt đầu thay nhau kể - như chưa bao giờ được kể.

Đó mới là “dịch vụ quốc dân” mà cha mẹ chúng ta thật sự cần, và hoàn toàn miễn phí.

NAM THƯỢNG