Người cao tuổi - khách hàng bị bỏ mặc | Bài 1: 'Không khám định kỳ' không phải là lựa chọn

Kỳ 2 của chuyên đề "Kinh tế bạc: Khi người già ở lại trong nền kinh tế" sẽ đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi đó.

Bài 1: 'Không khám định kỳ' không phải là lựa chọn

Chưa từng khám sức khỏe định kỳ, bà Nguyễn Thị Thanh (65 tuổi, xã Ứng Thiên, Hà Nội) chỉ đến bệnh viện khi những cơn khó thở đã kéo dài và trở nên dồn dập. Tại bệnh viện, bác sĩ chẩn đoán ung thư phổi giai đoạn muộn. Cơ hội điều trị gần như không còn.

Người cao tuổi và tâm lý 'có bệnh mới đi khám'

Ở một góc khác của phòng khám, bà Nguyễn Thị Lan (68 tuổi, xã Ứng Hòa, Hà Nội) lần đầu tiên đo huyết áp, xét nghiệm máu trong một chương trình khám miễn phí. Trước đó, bà chưa từng nghĩ mình cần đi khám định kỳ. “Thấy người vẫn bình thường nên không đi”, bà nói. Chỉ đến khi bác sĩ thông báo có dấu hiệu tăng huyết áp, tiền tiểu đường, bà mới thực sự bất ngờ.

Trong chương trình khám sức khỏe miễn phí được tổ chức hưởng ứng Ngày Sức khỏe toàn dân 7/4, tại Bệnh viện Đa khoa Vân Đình, ngoại thành Hà Nội, các bác sĩ không khỏi bất ngờ khi nhiều người trên 60 tuổi lần đầu tiên khám sức khỏe, đo huyết áp, xét nghiệm máu,…

Trong khi, trung bình mỗi người cao tuổi mang 2 - 4 bệnh mạn tính. Một số nghiên cứu cũng cho thấy, dù có bảo hiểm y tế, tỉ lệ người cao tuổi đi khám định kỳ vẫn rất thấp. Nhiều người chỉ tìm đến cơ sở y tế khi đã có triệu chứng rõ ràng.

Những rào cản tiếp cận dịch vụ y tế

Hiện tượng thờ ơ với việc khám sức khỏe định kỳ được Theo PGS.TS Nguyễn Trung Anh, Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương nhận định: nguyên nhân không chỉ nằm ở nhận thức mà còn do điều kiện kinh tế và khả năng tiếp cận với dịch vụ y tế.

Bệnh thì sẵn, chỉ... bệnh viện là xa

Với bà Trần Thị H. (72 tuổi, Hà Nam), mỗi lần đi khám là một chuyến đi dài. “Phải nhờ con cháu đưa đi từ sáng sớm, đi mấy chục cây số. Đến nơi thì chờ đợi cả ngày, con cái cũng phải nghỉ làm. Nếu chưa thấy mệt nhiều thì tôi cũng ngại đi”, bà chia sẻ.

Có nhiều kinh nghiệm với những người bệnh cao tuổi khi đã vào "tuyến cuối", bác sĩ Nguyễn Trung Anh chia sẻ, cơ hội điều trị của người cao tuổi cũng bó hẹp theo năng lực của tuyến y tế cơ sở. Tại đó, năng lực khám, sàng lọc và quản lý bệnh mạn tính hạn chế. Nhiều trạm y tế xã thiếu trang thiết bị, danh mục thuốc chưa đáp ứng việc điều trị dài hạn. Người dân không mặn mà khám định kỳ tại địa phương. Nhưng khi lên tuyến trên lại gặp thêm rào cản về chi phí, đi lại.

Các con ông Nguyễn Khởi (Lâm Đồng) khổ sở vì ông kiên quyết "không đi bệnh viện địa phương". Từ nhà ông Khởi xuống các bệnh viện tuyến cuối ở TP.HCM thường mất 5 tiếng. Để khám trong ngày, ông thường phải đi từ trong đêm. Cứ 12h đêm phải lên xe để 4-5 giờ sáng đã có mặt ở bệnh viện Chợ Rẫy mà xếp hàng bốc số. Trong khi, bệnh của ông chỉ quẩn quanh các chứng mạn tính như mỡ máu, huyết áp cao.

"Không gì xóa được định kiến của người già", anh Sơn Thanh, con trai ông Khởi chậc lưỡi nói.

Anh Thanh nhớ lại, cách đây 2 năm, ông Khởi bị tai nạn khá nặng. Khi đưa vào bệnh viện địa phương, bác sĩ chẩn đoán ông bị đa chấn thương. Đặc biệt, ông có thể đang chấn thương cột sống khá nặng, có nguy cơ bị liệt. Chẩn đoán đưa cả gia đình vào khủng hoảng. Ông Khởi từ chối điều trị, kiên quyết "chờ chết" vì sợ làm khổ gia đình. Ông nói, dù có giữ được mạng thì cũng nằm một chỗ, chi bằng để ông chết.

Lúc đó, các con ông đã phải "bắt ép" để đưa cha về TP.HCM. Tại bệnh viện Chấn thương chỉnh hình TP.HCM, bác sĩ chẩn đoán ông bị chấn thương xương vai. Những cơn đau chủ yếu đến từ chấn thương phần mềm. Ông Khởi điều trị ở bệnh viện vài ngày, và mất một tháng điều trị tại nhà là bình phục. Nhưng cũng từ đó, ông từ chối bệnh viện địa phương.

'Không bõ công đi khám'

Dù được các con giải thích rõ rằng các bác sĩ địa phương cũng chỉ nêu nguy cơ để khuyến khích gia đình khám sâu hơn, để loại trừ các tình huống nguy hiểm. Nhưng ông Khởi lý lẽ: "Một lần khám là một lần hồi hộp, đánh đổi tinh thần rất lớn. Chi bằng về luôn tuyến cuối mà khám để khỏi phải lăn tăn gì nữa, bõ công đi khám".

Tỉ lệ người trên 60 tuổi cần theo dõi sức khỏe gần như 100%. Trong đó hầu hết là bệnh mạn tính, cần điều chỉnh lối sống từ hướng dẫn của bác sĩ. Nhưng ở nông thôn quá thiếu các dịch vụ y tế đủ "tinh chỉnh" để phục vụ nhu cầu này. Các loại hình khám chữa bệnh đề cao việc giải thích, kết nối với người bệnh là quá xa xỉ. Thiếu vắng sự kết nối với bác sĩ, người cao tuổi dễ cảm giác "không bõ công đi khám". Tâm lý "phải đi Hà Nội", "phải đi Sài Gòn", "vào luôn tuyến cuối" thường trực. Điều này khiến nhiều người bệnh vất vả và tốn kém hơn gấp nhiều lần.

Đến được bệnh viện cũng... còn lâu mới tới lượt khám

Nhưng, ngay cả khi đến bệnh viện tuyến cuối thì đường đi khám bệnh vẫn chưa đến đích. Họ phải “vượt qua” tình trạng quá tải.

Như bà Thanh, khi phát hiện mắc ung thư phổi, bà được chuyển đến Bệnh viện Ung bướu Hà Nội. Mỗi lần đến lịch tái khám, bà đều phải đi từ 4h sáng, để 6h sáng kịp có mặt tại viện.

“Mỗi lần như vậy, con cái phải nghỉ làm để đưa tôi đi. Còn tôi cũng lay lắt cả ngày ở viện để làm hết cả thủ tục. Dù biết có bệnh thì phải chữa, nhưng mỗi lần đi viện là một lần mệt mỏi”, bà bộc bạch.

Đó là người đã mắc bệnh nặng, chẳng thể đặng đừng. Còn với người "vẫn còn chịu được", khó tránh khỏi tâm lý chủ quan, đợi bệnh nặng mới đi khám.

Và vòng lẩn quẩn cứ tiếp diễn. Khi phát hiện bệnh khi đã ở giai đoạn muộn, việc điều trị trở nên phức tạp, tốn kém. Người bệnh buộc phải chuyển lên tuyến trên, tiếp tục làm gia tăng tình trạng quá tải.

Chính điều này tiếp tục kéo dài thời gian chờ đợi, giảm khả năng tiếp cận dịch vụ y tế. Cứ thế, người dân và bệnh viện như cút bắt trong vòng xoáy: phát hiện muộn - điều trị khó - dồn lên tuyến trên - quá tải - rồi lại càng khó tiếp cận khám chữa bệnh từ sớm.

Dịch vụ y tế người cao tuổi: thừa cầu, thiếu cung

Theo các nghiên cứu, người Việt Nam sống thọ. Nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65 năm. Con số này thấp đáng kể so với tuổi thọ trung bình 74,7 năm. Đồng nghĩa, nhiều năm cuối đời gắn với bệnh tật, với nhu cầu khám chữa bệnh lặp lại, kéo dài.

Thực tế, những căn bệnh mạn tính không đòi hỏi can thiệp phức tạp ngay lập tức. Ngược lại, người bệnh cần được theo dõi đều đặn, phát hiện sớm và kiểm soát liên tục.

Nói cách khác, nhu cầu không nằm ở những lần nhập viện lớn. Mà nằm ở những lần khám đơn giản, gần, đều và đủ tin cậy.

Trong một phát biểu gần đây, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cũng nhấn mạnh, gánh nặng bệnh không lây nhiễm đang gia tăng nhanh. Trong khi đó, dân số ngày một già hóa. Điều này đòi hỏi cách tiếp cận chủ động hơn, thay vì chỉ can thiệp khi bệnh đã nặng.

Nhưng chính ở phần chủ động, những dịch vụ “nhỏ” đó, thị trường y tế lại đang để trống.

Người cao tuổi vẫn chi một phần không nhỏ thu nhập cho sức khỏe. Họ gần như chi trả đều đặn cho thuốc men, xét nghiệm đến những chuyến đi khám xa. Họ sẵn sàng chi trả để được yên tâm. Nhưng đổi lại, thứ họ nhận được vẫn quanh quẩn giữa tự theo dõi ở nhà, hoặc dồn lên tuyến trên. Điều này kéo theo chi phí thời gian, công sức và rủi ro do tần suất khám bị thấp đi.

Giữa hai lựa chọn đó, gần như chưa có một dịch vụ ở tầm trungỏi có thể quay lại thường xuyên. Mô tả về dịch vụ đó có thể tóm gọn: đủ gần, thuận tiện và chạm đúng nhu cầu về sự kết nối, tin cậy.

Và khi khoảng trống ấy còn hiện hữu, việc “có bệnh mới đi khám” cũng sẽ tồn. Nhưng đó không phải là một ý thức hay thói quen, mà là một hệ quả, khi người già bị bỏ mặc trong tư duy dịch vụ y tế.

Tuổi hưu xa lạ | Bài 4: Bác sĩ U80 và lửa nghề trên những chuyến xe sớm

Tuổi hưu xa lạ | Bài 7: Bỏ quên lao động cao tuổi: Nghịch lý toàn cầu!