Tuổi hưu xa lạ | Bài 1: Những ngôi làng... bạc

Nhưng thực tế, cả thành thị lẫn nông thôn, lao động cao tuổi không còn là ngoại lệ. Họ đang là một phần vận hành nền kinh tế. Khi thực tế này chưa được nhìn nhận đúng, mọi chính sách cũng khó đi đến tận cùng. Không coi đây là một trạng thái bình thường, thì cũng không thể thiết kế một môi trường làm việc phù hợp, công bằng và hiệu quả cho họ.

Chuyên đề 'Tuổi hưu xa lạ' đặt cái nhìn cận cảnh vào công việc của những người được xem là 'đang tuổi hưu', đặt họ trở lại vị trí xứng đáng trong đời sống kinh tế - không phải như một giải pháp thay thế, mà như một lực lượng cần được nhìn nhận, tổ chức và khai thác đúng cách.

Bài 1: Những ngôi làng... bạc

Người ta gọi họ là những lao động không có tuổi hưu. Còn thực tế thì trần trụi hơn thế rất nhiều: không lương tháng, không còn đủ sức để ra đồng. Nhiều người già nông thôn đang tự nuôi mình bằng những công việc nhỏ lẻ như: hũ tôm chua, mớ rau, con cá…

Và chỉ cần một ngày “ngừng tay” là cuộc sống chùng xuống lập tức.

Thế hệ không tuổi hưu

Trong một bếp nhỏ của ngôi nhà gạch đơn sơ ở làng Thạch Bình (xã Quảng Điền, TP Huế), ba người phụ nữ lặng lẽ xếp những hũ tôm chua vào rổ.

Đã quá giờ cơm trưa, họ vẫn ngồi quanh chiếc bàn thấp, lặng lẽ bóc tôm, trộn gia vị. Không ai nói gì, chỉ có tiếng tay chạm vào vỏ tôm khô khốc, đều đặn như một nhịp điệu đã đi vào tiềm thức, làm như một phản xạ.

Những hũ tôm chua ở đây không chỉ là thức ăn theo nghĩa đen, mà phủ cả nghĩa bóng, nuôi sống những phận già không có tuổi hưu.

Tôi ghé nhà bà Nguyễn Thị Bé khi mặt trời đã vượt quá ngọn tre đầu ngõ. Cái nắng khô khốc của những ngày hè quyện với mùi gia vị, thứ làm nên độ ngon của những hũ tôm chua. Đây là một trong những đặc sản trứ danh xứ Huế.

Những ngày còn sức khỏe, bà Bé gắn với nghề “ô bàu” - cách gọi của người vùng phá chỉ nghề nuôi thủy sản trên phá Tam Giang. Đã một thời nhờ nghề này mà sáu đứa con của bà được nuôi dạy nên người.

Thế rồi, bao gian nan, nhọc nhằn của nghề đã bào mòn sức khỏe. Khi tuổi tác không còn cho phép đôi tay giữ chắc mái chèo, bà rời phá, rời những ô bàu từng gắn bó gần trọn một đời người, bỏ lại phía sau cả quãng đời mặn chát gió mưa.

Lên bờ, bà không có gì ngoài đôi tay đã quen mùi nước lợ. Không ruộng vườn, không lương tháng, bà xoay qua làm tôm chua để bán, thứ trước đây chỉ làm để ăn trong gia đình mỗi dịp lễ tết, kỵ chạp. Một thứ quà quê thời thanh xuân thì giờ trở thành kế sinh nhai lúc tuổi già xế bóng.

Mà có nghề nào dễ đâu. Muốn bán được thì tôm phải chọn kỹ, gia vị phải vừa tay, thời gian ủ chín phải đủ lâu, độ chua cũng vừa phải. Một mẻ hỏng coi như mất trắng. Có những ngày trời trở mưa, bà đứng nhìn những hũ tôm chưa kịp chín mà thở dài. Còn ở một nào đó, khách của bà đang hồi hộp đợi những hũ tôm chua, khi bàn tiệc đã dọn lên.

Bà Bé nói rằng, mỗi hũ tôm chua bán ra, lời lãi không đáng bao nhiêu. Nhưng đó gần như là khoản thu nhập duy nhất bà còn có thể tự làm ra. Không nhiều nhặn gì nhưng đủ mua những thứ thiết yếu hàng ngày. Đủ để không phải ngửa tay xin tiền con cháu những lúc trái gió trở trời.

Hôm ấy, trong gian bếp nhỏ của bà Bé, bên những hũ tôm chua, còn có hai người phụ nữ cùng làng. Họ là những lao động phụ cho bà Bé.

Dù mỗi người mỗi hoàn cảnh, họ vẫn cùng chung một điểm: đã qua tuổi lao động, không có lương hưu, không còn nguồn thu ổn định. Và không muốn mình là gánh nặng đối với con cháu, họ chọn cách nương tựa vào nhau để tìm kiếm thu nhập.

Ba bóng già lặng lẽ trong gian bếp nhỏ. Người nhặt tôm, người bóc vỏ, người trộn gia vị. Mỗi buổi được trả vài chục nghìn. Có ngày có việc, có ngày không. Nhưng thế cũng đủ để họ cảm nhận ra rằng, mình vẫn còn có ích.

Tuổi già, tay chậm, mắt kém khiến công việc của họ đôi lần như khựng lại. Nhưng họ vẫn làm. Vì nghỉ một ngày là mất một ngày có tiền. Vì ốm một trận có thể đồng nghĩa với việc mất luôn nguồn thu duy nhất còn lại.

“Còn làm được thì còn đỡ phiền con cái. Tuổi già có việc như ri (vậy) cũng đỡ buồn”, bà Bé bộc bạch bằng giọng mộc mạc của người vùng đầm phá.

Ở cái tuổi đáng lẽ có thể dừng lại, nghỉ ngơi nhưng họ vẫn tiếp tục lao động. Không phải để tích lũy, mà để giữ một cảm giác tự chủ mong manh.

Câu chuyện bà Bé và hai người phụ nữ cùng làng không phải là cá biệt. Ở nhiều làng quê, vẫn còn những phận người thấp thoáng bóng dáng như ba người phụ nữ kia. Đi qua cả một đời lao động nhưng khi đôi tay ngừng lại, sức khỏe yếu dần cũng là thời điểm họ trở nên chông chênh nhất.

Mạch máu kinh tế nông thôn

Trở lại gian bếp nhỏ của bà Bé, nếu nhìn ở góc độ kinh tế, đằng sau những hũ tôm chua là cả một guồng quay kinh tế đang vận hành bền bỉ.

Hàng ngày, khi mọi người còn say giấc nồng, bà Bé đã lục đục thức dậy. Chiếc xe đạp cũ kỹ chở bà đi vượt qua quãng đường hai mươi cây số tới khu chợ nổi Ngư Mỹ Thạnh ven phá Tam Giang. Bà chọn chợ xa không chỉ để lựa được những con tôm đất tươi và sạch, mà còn vì bà đã quen mua ở những mối cũ để bớt chút chi phí, tăng thêm đồng lời mong manh.

Tôm chua sau khi ủ chín lại theo một quy trình ngược trở lại những sạp hàng ở chợ Sịa - nơi người làng mua dùng trong bữa cơm hàng ngày, hay một thực khách ở xa ghé qua mua về làm quà đặc sản.

Vòng quay của bàn tay họ, từ phá Tam Giang, ra chợ Sịa và đích đến là mâm cơm gia đình, những người phụ nữ như bà Bé không chỉ đang tự nuôi mình. Họ còn là một phần của những dòng chảy nhỏ giữ cho kinh tế nông thôn vận hành không bị ngưng trệ.

Tôi lân la trò chuyện, rằng bao giờ thì mấy “mệ” (bà) có thể nghỉ ngơi hoàn toàn? Đáp lời tôi đều là những tiếng cười trừ, nghe nhẹ tênh mà nhói lòng, như thể trong điệu cười đó không bao giờ có câu trả lời.

Những người dân quê chất phác kia, nói theo ngôn ngữ hành chính, là những lao động phi chính thức. Họ là những người mà xã hội mặc nhiên rằng "đang tuổi hưu", "phải được nghỉ ngơi". Nhưng thực tế thì họ vẫn kiếm sống bằng cách làm việc. Thực tế quá khác với "quy ước" xã hội, nên những lao động tóc bạc như nằm ngoài mọi chính sách lao động. Không ai "ưu đãi" hay "hỗ trợ" người cao tuổi làm việc, một khi họ đã cho rằng đó phải là tuổi nghỉ ngơi...

Chiều xuống, nắng dịu dần. Ba người phụ nữ vẫn ngồi đó, tiếp tục công việc quen thuộc. Những hũ tôm chua xếp ngay ngắn, gọn ghẽ, chờ thêm nắng để chín.

Còn họ, lặng lẽ đi qua tuổi già bằng những công việc tưởng chừng nhỏ nhoi, nhưng đôi lúc là thứ duy nhất để họ bám víu, bởi vì nếu rời ra, họ sẽ bị trượt khỏi nhịp sống.

Xem thêm: Tạo việc làm cho người cao tuổi: Bài học từ Thụy Điển.