Chính sách
‘Chuyển đổi xanh thực chất là tái cấu trúc nền nông nghiệp’
Đó là nhận định của PGS.TS, luật sư Trần Văn Dũng – đại diện Hãng luật Vũ Mackenzie Việt Nam (VMK), UVBTV Tổng hội Nông nghiệp Việt Nam Tại hội thảo về chuyển đổi xanh và phát triển nông nghiệp bền vững diễn ra vào 20/5 tại TP.HCM. Bài tham luận ấn tượng khi đặt vấn đề Net Zero không đơn thuần là giảm phát thải hay bảo vệ môi trường.
Theo ông, sức ép từ ESG, thị trường carbon và các tiêu chuẩn thương mại mới đang buộc nông nghiệp Việt Nam phải bước vào một cuộc tái cấu trúc toàn diện. Phải thay đổi toàn bộ, từ dữ liệu, tài chính, logistics cho tới cách tổ chức chuỗi giá trị.
“Giá rẻ” không còn là lợi thế
Trong nhiều năm, nông nghiệp Việt Nam phát triển dựa trên mô hình quen thuộc: sản xuất quy mô lớn, chi phí thấp và tận dụng lợi thế lao động. Nhưng các tiêu chuẩn ESG, EUDR hay CBAM đang khiến thị trường xuất khẩu thay đổi nhanh chóng.
Trước đây doanh nghiệp chủ yếu cạnh tranh bằng giá và sản lượng. Nay, thì đã khác. Thị trường ngày càng đòi hỏi khả năng truy xuất nguồn gốc, minh bạch phát thải và dữ liệu carbon trong toàn bộ chuỗi sản xuất.
Điều đó khiến “chuyển đổi xanh” không còn là câu chuyện hình ảnh thương hiệu hay trách nhiệm môi trường. Nó đang trở thành điều kiện để duy trì khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong bài tham luận, ông Trần Văn Dũng cho rằng luật chơi thương mại đang dịch chuyển từ “giá và sản lượng” sang “dấu chân carbon và nguồn gốc”.
Đây cũng là thay đổi lớn nhất mà nông nghiệp Việt Nam phải đối mặt. Thị trường không còn chỉ mua nông sản, mà đang mua cả khả năng chứng minh tính bền vững của nông sản đó.
Bài toán lớn nhất nằm ngoài cánh đồng
Bài tham luận cũng nhìn nhận những “nút thắt xanh” của nông nghiệp Việt Nam không nằm riêng ở kỹ thuật canh tác. Vấn đề lớn hơn nằm ở cấu trúc vận hành phía sau ngành nông nghiệp. Sản xuất nhỏ lẻ, thiếu dữ liệu ESG, hạn chế tiếp cận tài chính xanh, logistics lạnh yếu và thiếu hệ thống đo lường phát thải đáng tin cậy… là các rào cản hiện hữu.
Nói cách khác, nông nghiệp Việt Nam hiện không thiếu tiềm năng xanh. Cái thiếu lớn nhất là hạ tầng và các hạn chế về công nghệ, thể chế, tài chính xanh, dữ liệu ESG. Đó là cơ sở để biến tiềm năng đó thành năng lực cạnh tranh.
Đây là lý do ông Dũng cho rằng Net Zero thực chất là một cuộc tái cấu trúc đồng thời nhiều lớp của nền nông nghiệp. Thay vì chỉ là các mô hình giảm phát thải đơn lẻ. Bởi muốn bước vào nền kinh tế carbon thấp, không chỉ ruộng đồng phải thay đổi. Yêu cầu là cả hệ thống dữ liệu, tài chính, logistics và quản trị chuỗi cung ứng cũng phải thay đổi theo.
Dữ liệu ESG đang trở thành “hạ tầng mềm” mới
Một trong những nội dung được nhắc nhiều tại hội thảo là vai trò của dữ liệu ESG và hệ thống MRV đo lường phát thải.
Nếu trước đây dữ liệu nông nghiệp chủ yếu phục vụ quản lý sản lượng, thì trong mô hình mới, dữ liệu đang trở thành điều kiện để tiếp cận thị trường, tín dụng xanh và thị trường carbon.
Các chuyên gia nhấn mạnh việc xây dựng cơ sở dữ liệu ESG quốc gia, truy xuất nguồn gốc bằng blockchain và hệ thống đo phát thải minh bạch như một nền tảng bắt buộc của nông nghiệp Net Zero.
Điều này cho thấy cạnh tranh nông nghiệp trong tương lai có thể sẽ không chỉ nằm ở năng suất hay sản lượng. Khả năng kiểm soát dữ liệu và chứng minh tính minh bạch của chuỗi sản xuất, cũng sẽ cạnh tranh không kém.
Net Zero là câu chuyện của dòng vốn xanh và thể chế
Một điểm khác được đặt ra tại hội thảo là chuyển đổi xanh không thể chỉ dựa vào ngân sách công. Ngược lại, hợp tác công – tư (PPP) sẽ đóng vai trò trung tâm trong quá trình tái cấu trúc nông nghiệp. Nhà nước xây dựng khung pháp lý, chuẩn dữ liệu và cơ chế chia sẻ rủi ro. Doanh nghiệp đầu tư công nghệ, nền tảng số và chuỗi cung ứng xanh.
Như vậy, Net Zero không chỉ là bài toán môi trường, mà còn là bài toán tổ chức lại dòng vốn và cấu trúc thị trường.
Trong bối cảnh tài chính khí hậu và tín dụng xanh toàn cầu đang mở rộng, khả năng tham gia hệ sinh thái carbon thấp sẽ quyết định cơ hội tiếp cận dòng vốn mới của doanh nghiệp và cả nền nông nghiệp.
Điều lớn nhất mà Net Zero đặt ra có lẽ không nằm ở công nghệ hay kỹ thuật giảm phát thải. Nó đặt ra yêu cầu buộc nông nghiệp Việt Nam nhìn lại mô hình tăng trưởng của mình. Trong mô hình cũ, tăng trưởng chủ yếu dựa trên khai thác tài nguyên, mở rộng sản lượng và tối ưu chi phí. Nhưng trong mô hình mới, giá trị sẽ ngày càng nằm ở dữ liệu, khả năng giảm phát thải, tính minh bạch và năng lực quản trị chuỗi cung ứng xanh.
Điều đó cũng đồng nghĩa tương lai của nông nghiệp Việt Nam có thể sẽ không chỉ được quyết định trên cánh đồng. Mà còn trong cách quốc gia xây dựng hệ thống dữ liệu, thể chế và kiến trúc tài chính cho nền kinh tế xanh.
