Chuyển đổi 'Xanh - Số': Cơ hội chiến lược cho Việt Nam và thách thức cảnh báo thiên tai

 Lổ hổng cảnh báo thiên tai vùng Nam Trung Bộ

Đợt mưa lũ kỷ lục vừa qua ở Nam Trung Bộ đã gây thiệt hại nặng nề, làm lộ rõ những khó khăn và hạn chế của hệ thống cảnh báo sớm hiện tại. Tính khó lường và cực đoan của các trận thiên tai ngày càng tăng, vượt xa các kịch bản dự báo. Hạn chế về dữ liệu và hạ tầng quan trắc vẫn còn tồn tại ở vùng sâu, vùng xa. Đặc biệt, hạn chế trong truyền tải và tiếp nhận cảnh báo khiến thông tin chưa đủ chi tiết, cụ thể đến cấp thôn, bản để người dân và cán bộ cơ sở có thể chủ động ứng phó trong tình huống mất điện, mất sóng. Hệ thống hiện tại thiếu khả năng dự báo cực kỳ chi tiết ở cấp vi mô.

Nâng cấp bằng AI và hợp tác toàn cầu

Để giải quyết triệt để những thách thức này, theo các chuyên gia, Việt Nam cần lấp đầy khoảng trống bằng giải pháp AI và sự hợp tác quốc tế, quán triệt nguyên tắc "3 sớm" (phát hiện sớm, cảnh báo sớm, hành động sớm):

Đẩy mạnh ứng dụng AI và dữ liệu Lớn: Các mô hình AI như "Sạt lở Việt Nam" đang được phát triển để kết hợp Quan trắc Hiện trường (IoT), Dữ liệu Lớn, và Học máy. Mục tiêu là phân tích các yếu tố như địa hình và mưa, kết hợp với công nghệ viễn thám, để đưa ra cảnh báo đa thiên tai theo thời gian thực, chi tiết đến cấp độ thôn, bản với các cấp độ nguy cơ rõ ràng, giúp cá nhân hóa cảnh báo và thúc đẩy hành động sớm.

Hợp tác toàn cầu: Tận dụng các nền tảng công nghệ hàng đầu như mô hình cảnh báo lũ lụt dựa trên AI của Google AI for Flood Forecasting (cung cấp thông tin sớm tới 7 ngày), và tăng cường hợp tác với các quốc gia tiên tiến như Nhật Bản.

 Động lực phát triển và khuyến nghị trọng tâm

Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế mùa thu 2025 ngày 26/11 tại TP.HCM, bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú LHQ tại Việt Nam, nhấn mạnh rằng thế giới đan tạo nên cuộc dịch chuyển năng lượng lớn. Đi cùng đó là công nghệ số đã trở thành lực đẩy mang tính cấu trúc, giúp tăng hiệu quả tài nguyên và giảm phát thải. Theo bà, việc tận dụng chuyển đổi kép là nhằm giảm thiểu tổn thất do biến đổi khí hậu thông qua việc sử dụng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) để tăng cường hệ thống cảnh báo sớm thiên tai. Việc đầu tư vào Công nghệ thông tin và Truyền thông (ICT) sẽ giúp triển khai hệ thống cảnh báo đa tầng từ cấp quốc gia đến cộng đồng rẻ hơn, nhanh hơn và dễ tiếp cận hơn.

Đột phá tài chính: Huy động vốn tư nhân cho chuyển đổi kép

Cũng theo các chuyên gia tại diễn đàn trên, tài chính phải là yếu tố quyết định, nhưng nếu phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách nhà nước, nợ công sẽ tăng mạnh. Do đó, Việt Nam cần có chính sách đột phá và chiến lược huy động vốn đa dạng để thu hút nguồn lực tư nhân và quốc tế.

Các cơ chế và hành động mà Việt Nam cần thúc đẩy để thu hút vốn tư nhân cho chuyển đổi xanh và số bao gồm:

Phát triển thị trường tài chính xanh: Khẩn trương xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý cho tín dụng xanh và trái phiếu xanh, cùng với việc xây dựng Nghị định về Sàn giao dịch Carbon để tạo tiền đề pháp lý minh bạch cho thị trường tài chính khí hậu.

Xây dựng tiêu chí xanh/số rõ ràng: Bộ Tài chính đang đẩy nhanh việc xây dựng tiêu chí doanh nghiệp xanh và phân loại xanh để nhà đầu tư và tổ chức tài chính có cơ sở xác định và rót vốn vào các dự án phù hợp (ví dụ: Quyết định 21/2025/QĐ-TTg về tiêu chí môi trường và xác nhận dự án xanh).

Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh mô hình hợp tác công - tư (PPP) để thu hút nguồn lực xã hội và đầu tư quốc tế vào các lĩnh vực ưu tiên như năng lượng tái tạo, lưới điện và hạ tầng số—những lĩnh vực mà Chính phủ đóng vai trò then chốt nhưng đòi hỏi nguồn vốn rất lớn.

Cải thiện môi trường kinh doanh: IMF khuyến nghị Việt Nam cần tiếp tục cải cách mạnh mẽ, đặc biệt là đơn giản hóa thủ tục hành chính và phê duyệt nhanh hơn để cải thiện môi trường kinh doanh và thu hút FDI xanh chất lượng cao.

Khuyến khích đổi mới sáng tạo và công nghệ

Ưu đãi thuế và vốn: Cần có các chính sách ưu đãi về thuế và vốn (ví dụ: thông qua Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025) để khuyến khích các dự án công nghệ cao, ứng dụng AI, chuyển đổi số trong lĩnh vực môi trường (như các mô hình cố vấn tài chính tự động tích hợp AI).
Phát triển nguồn nhân lực: Đây là yếu tố quyết định; cần đào tạo và đào tạo lại nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng yêu cầu của cả hai cuộc chuyển đổi xanh và số.