Người Chứt ở Rào Tre - 70 năm hồi sinh một tộc người từ hang đá | Bài 1
Người Chứt – một tộc người bí ẩn sống chủ yếu trong hang đá, lấy việc săn bắt, hái lượm để duy trì sự sống. Cuộc sống bao đời cứ cô lập, tách biệt, hoang dã đối diện với nguy cơ tuyệt chủng.
Năm 1967, Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh phát hiện một nhóm khoảng 20 người sống trong hang động trên dãy Trường Sơn ở biên giới Việt – Lào, và đã đưa họ về sống hoà nhập dưới chân núi Ka Đay. Từ sự nỗ lực của các cấp chính quyền, tộc người tưởng như biến mất trên bản đồ dân số, có nguy cơ tuyệt chủng đã hồi sinh, “vươn mình” đến thế giới văn minh.
Bài 1: Gian nan hành trình 'hạ sơn' từ hang đá
Bài 2: Từng cuộc vượt thoát lời nguyền hang đá
Bài 1: Người Chứt - gian nan hành trình 'hạ sơn' từ hang đá
Nằm lọt thỏm giữa những ngọn núi trong dãy Ka Đay và con sông Ngàn Sâu, người Chứt ở bản Rào Tre (xã Phúc Trạch, tỉnh Hà Tĩnh) có nguồn gốc từ người Mã Liềng. Cuộc sống hoang dã, lấy hang đá làm nhà, săn bắn hái lượm là phương thức mưu sinh, đã khiến họ lạc trôi chính mình. Thiết lập con đường để họ sống, ít nhất là có được cái họ, cái tên, nào có dễ dàng.
Từ một cuộc tuần tra, người Chứt 'hiện hình'
Dưới cái nắng hè gay gắt, vượt hàng chục cây số đường rừng, men theo những con đường ngoằn ngoèo, uốn lượn, chúng tôi cũng đặt chân đến bản Rào Tre (xã Phúc Trạch, tỉnh Hà Tĩnh). Nơi đây, có đồng bào người Chứt đang sinh sống. Mấy chục năm qua bà con nơi đây vẫn luôn bền bỉ tìm cách hoà nhập với cuộc sống.
Tiếp chúng tôi, Thiếu tá Đoàn Văn Tiệp – Tổ trưởng tổ cắm bản Rào Tre (Đồn BP Bản Giàng) vui mừng nói: “Anh chị lên thăm bà con dịp này đúng dịp lắm! Hôm nay có Trung tá Dương Thanh Tịnh – Nguyên tổ trưởng tổ cắm bản Rào Tre vào thăm bà con dân bản".
Nói rồi anh chỉ tay về phía người đàn ông mặc áo sơ mi trắng cùng chiếc quần tây đang trò chuyện với một vài người trong bản. "Anh chị muốn tìm hiểu cuộc sống trước đây của bà con trong bản, thì gặp anh Tịnh là đúng rồi".
Từ trụ sở tổ công tác đến bản, ánh nắng xuyên qua từng kẽ lá, chiếu loang lổ xuống những thửa ruộng nhỏ. Thật yên bình. Trung tá Dương Thanh Tịnh, mặc dù đã nghỉ hưu nhưng thỉnh thoảng vẫn vào thăm bà con. Dường như giữa Trung tá Tịnh và bà con dân bản không có khoảng cách. Ai nấy đều rất yêu quý ông.
Gần 60 năm về trước – năm 1967, trên đường tuần tra qua biên giới, BĐBP Hà Tĩnh phát hiện nhóm khoảng 20 người. Họ sống ở rừng sâu, trong những hang đá ẩm ướt trên dãy Trường Sơn, giáp biên giới Việt Nam – Lào.
“Thời điểm anh em đi tuần tra phát hiện nhóm người này sống như vượn. Khi anh em phát hiện, tưởng là thú, nhưng họ đã nhảy lên hang đá và ra hiệu là ma lay (ý họ nói là con người không phải thú). Nhóm tuần tra đã về báo cáo với lãnh đạo BĐBP để có phương án xử lý”. Trung tá Dương Văn Tịnh, nhớ lại.
Những năm 1967, là giai đoạn chiến tranh phá hoại lần thứ nhất ác liệt nhất của Mỹ ở miền Bắc. Rất nhiều toán gián điệp đã được Mỹ thả xuống vùng núi Hà Tĩnh, Quảng Bình cũ (nay là tỉnh Quảng Trị). Lí do, là lợi dụng đồng bào dân tộc thiểu số để chống phá.
Trước diễn biến phức tạp đó, chính quyền huyện Hương Khê phối hợp với BĐBP đồn 99 (nay là đồn BP Bản Giàng) vận động tộc người Chứt về định cư tại đồn BP Bản Giàng. Ở đây, họ sinh sống cùng bà con dân tộc Lào. Tuy nhiên, hai dân tộc với tập quán khác nhau không thể hoà hợp, nên năm 1970 họ lại bỏ về rừng.
Không nản lòng, BĐBP Bản Giàng vẫn quyết theo sát, cử cán bộ tiếp cận, thường xuyên tiếp tế lương thực, thực phẩm cho bà con.
Đến năm 1976, sau nhiều toan tính, BĐBP Hà Tĩnh đã lựa chọn chân núi Ka Đay để vận động họ ra định cư. Kể từ đây, cuộc sống bà con người Chứt đã có những chuyển biến rõ rệt.
Con số không tròn trĩnh
Họ về định cư. Nhưng để an cư, nào có dễ. Đất nước vừa ra khỏi chiến tranh. Cơ sở hạ tầng bị phá nát. Kinh tế kiệt quệ. Nạn đói và bệnh tật đe doạ. Khó khăn là vậy, nhưng BĐBP vẫn sát cánh bên họ. Từ cái ăn, cái mặc, đến sinh hoạt, đều có các tổ công tác quan tâm.
Định cư, tạm ổn. Nhưng cuộc sống quá khốn khó, con đường săn bắn hái lượm vẫn bám họ dai dẳng. Nghiêm trọng hơn, là nguy cơ suy thoái giống nòi bởi quá cơ cực và hôn nhân cận huyết.
Năm 2001, để hỗ trợ bà con sớm hoà nhập với cuộc sống, BĐBP Hà Tĩnh đã thành lập tổ công tác BP tại bản Rào Tre. Lập tổ công tác là để sát sườn hơn với đời sống bà con. Từ đó triển khai các chương trình, dự án bảo tồn, phát triển tộc người này.
“Những năm đầu, tổ công tác được thành lập đối mặt với rất nhiều khó khăn. Họ sống thu mình trong hang đá, tâm lý “ngại rời bản”, ngại tiếp xúc. Họ luôn nhớ về rừng sâu, không ai biết chữ, không mang họ, không có tên. Trên vai mỗi người Chứt là một số không tròn trĩnh”, Trung tá Dương Thanh Tịnh kể.
Ta là con cháu Bác Hồ
Thử thách đầu tiên là làm thế nào để nhóm người này có họ, có tên?
Ngày 19/5/1960, BĐBP tổ chức cho bà con lễ sinh nhật Bác Hồ. Một người đề nghị “Ta là con cháu Bác Hồ, nên ta sẽ lấy họ Hồ”. Mọi người nhất trí. Thế là họ “Hồ” được đặt cho những người dân tộc Chứt từ đó.
Cũng trong hôm đó, ông Hồ Sinh, một người có uy tín trong bản được bầu làm trưởng bản.
Ròng rã không biết bao nhiêu năm tháng, từ hang đối tăm tối, họ như đã nhìn thấy mặt trời. Có họ, có tên, là cú giã từ ký ức mờ mịt để hiện diện với tư cách một tộc người bình đẳng với các dân tộc anh em. Từ 20 người ban đầu, nay tộc người này đã có 46 hộ với 160 nhân khẩu. Bà con vẫn đang bền bỉ hoà nhập với cuộc sống.
(Còn nữa)
