Hành trình từ hang đá đến làm giàu của tộc người dưới chân núi Ka Đay

Thời hang đá chưa xa

Con đường nhỏ ngoằn ngoèo từ trung tâm xã Phúc Trạch vào bản Rào Tre dài khoảng 20km. Dưới chân núi Ka Đay, những ngôi nhà mái ngói đỏ tươi là nơi cư ngụ của hơn 160 người dân tộc Chứt (còn gọi là người Sách, người Rục, Arem, Mã Liềng, Xá lá Vàng) suốt hơn 40 năm qua.

Dẫn chúng tôi đi sâu vào bản Rào Tre, Trung tá Nguyễn Văn Thiên – Tổ trưởng tổ công tác Rào Tre (Đồn Biên phòng Bản Giàng) nói: “Người Chứt khác trước nhiều rồi. Bây giờ bà con đã biết trồng lúa, chăn nuôi gà, vịt… không còn dùng trâu đổi rượu như xưa nữa”.

Ngược dòng về quá khứ, Trung tá Nguyễn Văn Thiên cho biết, những năm 1960, 18 người Chứt từ tỉnh Quảng Bình cũ (nay là tỉnh Quảng Trị) băng rừng đến những dãy núi phía Tây của huyện Hương Khê cũ (nay là xã Phúc Trạch). Thời điểm đó, họ ở trong hang đá, sống bằng nghề săn bắt hái lượm, dùng vỏ cây che thân.

Ngay khi phát hiện nhóm người “lạ” trên địa bàn, Bộ đội Biên phòng tỉnh Hà Tĩnh đã vận động họ rời rừng về sống ở bản Giàng (xã Hương Lâm). Không quen cuộc sống mới, cũng không thể quên những hang đá xa xôi nên người Chứt lại bỏ làng, bỏ bản về với núi thiêng.

Đến những năm 1990, tỉnh Hà Tĩnh lập bản nhỏ dưới chân núi Ka Đay để đưa người Chứt ra sinh sống. Nhằm giúp họ thích nghi và ổn định cuộc sống mới, Đảng, Nhà nước đã dành nhiều sự quan tâm, hỗ trợ. Tuy nhiên, cuộc sống người Chứt vẫn quẩn quanh với nghèo đói, bệnh tật và hủ tục lạc hậu.

Xem thêm: Nhà mới mọc lên giữa đại ngàn Trường Sơn, đời người Bru - Vân Kiều sang trang

Với người Chứt, thầy mo rất quan trọng. Họ coi đó là những người xua tà, đuổi quỷ, chữa bệnh bằng cách cúng tế. Người con trai lấy vợ, chỉ cần mang bó củi đến trước cửa nhà cô gái, gia đình người con gái lấy bó củi vào bếp đun thì người con trai được tự do đến nhà cô gái ăn ở. Tập tục này đã dẫn đến tình trạng hôn nhân cận huyết trong cộng đồng người Chứt.

Thêm nữa, phụ nữ mang bầu không được sinh ở nhà mà phải lên núi dựng lán tự "vượt cạn" một mình. Mãi một tháng sau sinh mới được quay trở về nhà. Đứa trẻ sinh ra được tắm bằng nước suối, cơ thể yếu đuối nên chết nhiều hơn sống. Minh chứng cho hủ tục này là chị Hồ Thị Nhân. 5 đứa con của chị đều chết khi một mình chị "vượt cạn" trên núi.

Không còn uống rượu thay cơm

Dù đã xa cuộc sống "nguyên thủy" nhưng nhiều hủ tục dai dẳng đeo bám người Chứt khiến cho các cán bộ biên phòng cắm bản cũng phải rùng mình. Để bà con xóa bỏ những hủ tục lạc hậu, suốt hàng chục năm qua, các chiến sĩ Biên phòng thuộc tổ công tác cắm bản Rào Tre đã cùng ăn, cùng ở, tuyên truyền vận động người dân, giúp họ dần thay đổi lối sống.

Xem thêm: Gánh chữ băng rừng, lội suối giữa đại ngàn Trường Sơn

Với sự quan tâm của những chiến sĩ bộ đội biên phòng cắm bản, cuộc sống người Chứt đã thay đổi ngoạn mục. Nhiều hủ tục cũng được xóa bỏ, người Chứt không còn tìm đến thầy mo để "xua đuổi con ma rừng" mỗi khi đau ốm. Họ mua tivi, sắm xe máy. Đặc biệt tình trạng hôn nhân cận huyết gần như được xoá bỏ, những chàng trai, cô gái người Chứt đã có thể kết hôn với người kinh hoặc sang Quảng Trị để tìm bạn tình.

Bà Hồ Thị Nam (bản Rào Tre) chia sẻ: “Cuộc sống của bà con giờ khác rồi, không còn uống rượu thay cơm nữa”.

Mở lối giảm nghèo từ cây vừa lạ, vừa quý

Từ khi rời rừng về bản, cuộc sống của người dân bản Rào Tre vẫn gắn bó với núi rừng, phụ thuộc vào canh tác nương rẫy, săn bắn và hái lượm. Những vụ mùa không ổn định cùng các chuyến đi rừng đầy rủi ro khiến đời sống bà con gặp nhiều khó khăn. Thấu hiểu điều đó, các cán bộ, chiến sĩ bộ đội biên phòng Đồn Biên phòng Bản Giàng đã không ngừng tìm kiếm giải pháp giúp người dân phát triển bền vững. 

Sau thời gian nghiên cứu, tìm hiểu, nhận thấy cây gió trầm có triển vọng thích nghi với điều kiện đất đai, thổ nhưỡng ở địa phương, các chiến sĩ quân hàm xanh đã tự bỏ tiền túi ươm cây giống, hỗ trợ người dân. 

Trung tá Nguyễn Hà Giang, Đồn trưởng Đồn Biên phòng Bản Giàng chia sẻ: “Ngoài nhiệm vụ bảo vệ biên cương thì chăm lo đời sống của bà con luôn được đơn vị đặt lên hàng đầu. Chúng tôi luôn mong muốn cuộc sống của bà con dân bản ngày một phát triển. Việc đưa cây trầm hương vào canh tác không hề đơn giản, đặc biệt với chi phí cây giống ban đầu vượt quá khả năng tài chính của nhiều hộ gia đình. Do đó, để bà con yên tâm canh tác chúng tôi tiến hành ươm, hỗ trợ cây giống cho bà con”.

Cũng theo Trung tá Giang, mặc dù cây gió trầm dễ trồng, ít sâu bệnh, thích nghi tốt với đất đai vùng đồi núi và đặc biệt mang lại nguồn thu nhập đáng kể, tuy nhiên thời gian cho thu hoạch rất dài, một cây gió trầm phải mất 15 - 20 năm mới tạo ra được hiệu quả kinh tế. Để người dân có thêm thu nhập, bộ đội biên phòng khuyến khích người dân trồng xen canh các loại cây ngắn ngày như sắn, đậu trong thời gian chờ cây gió trầm trưởng thành.

Đang được các cán bộ, chiến sĩ hỗ trợ phát quang vườn để trồng cây gió trầm, chị Hồ Thị Sâm bộc bạch: “Trước đây chúng tôi chỉ biết lên rừng lấy măng, lá non đem về bán, thu nhập bấp bênh. Từ ngày được cán bộ bày cho trồng lúa nước, nuôi gà thì chúng tôi ít vào rừng hơn. Nay được cán bộ tin tưởng cho giống trồng cây gió trầm, tôi vui lắm, gia đình tôi có thêm hi vọng làm giàu”.

Xem thêm: Lúa 'lăn' về bản nhờ bàn tay anh lính quân hàm xanh