Tư duy đa tầng trên đại dương: Vận hội mới của quốc gia hướng biển | KỲ 1
Nghị quyết về chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã vạch rõ mục tiêu: Việt Nam phải trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu lên từ biển.
Việc vươn ra biển hôm nay không còn dừng lại ở ý nghĩa chủ quyền, mà mở ra một không gian sinh tồn, một không gian phát triển kinh tế đa tầng, đa giá trị.
Bài toán đặt ra lúc này, không còn là sản lượng khai thác mà là cách tạo ra giá trị. Đã đến lúc kinh tế biển cần một cuộc cách mạng tư duy đa tầng: chuyển từ khai thác thô sang tích hợp không gian; từ đánh bắt truyền thống sang nuôi biển công nghệ cao, năng lượng tái tạo và dịch vụ hàng hải xanh.
Loạt bài 3 kỳ của Nông thôn Việt sẽ nhận diện bức tranh chuyển mình lịch sử này từ tầm nhìn chính sách, xung lực công nghệ cho đến những cơ chế đột phá đặt con người làm trung tâm.
Kỳ 1: Phòng tuyến chủ quyền và không gian sinh tồn đa tầng
Kỳ 2: Cuộc cách mạng xanh và công nghệ trên biển
Kỳ 3: Cơ chế đặc thù và bài toán đặt con người làm trung tâm
KỲ 1: Phòng tuyến chủ quyền và không gian sinh tồn đa tầng
Bờ biển Việt Nam dài hơn 3.260 km, nhưng nếu chỉ nhìn Việt Nam như một dải đất ven biển đông, chúng ta đã tự thu hẹp tầm vóc của quốc gia. Với hơn 3.000 hòn đảo lớn nhỏ, đặc biệt là hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và các nhà giàn DK1, không gian sinh tồn thực sự của dân tộc ta đã mở rộng ra hàng triệu cây số vuông mặt nước.
Bao đời, lớp lớp ngư dân Việt sống chết với biển. Họ đã dựng cương thổ quốc gia trên sóng xanh. Cũng từ họ, bao ân tình của biển đã dâng tặng cho đất liền bằng nguồn hải sản phong phú. Nhưng lối khai thác truyền thống, bây giờ giữa những biến động sâu sắc toàn cầu, là không thể gánh vác được tương lai. Một đòi hỏi mới từ một tầm nhìn mới đang đặt ra gay gắt, đó là tư duy đa tầng trên đại dương.
Những "cột mốc sống" trên sóng dữ
Lịch sử giữ nước, giữ biển của dân tộc Việt, dằng dặc không dứt. Thuở binh phu Hoàng Sa tại Lý Sơn giong thuyền cắm mốc chủ quyền đến giờ. Ngọn giáo đứng tấn nơi hải khẩu chiến lược vẫn vững vàng trên mỗi đảo tiền tiêu. Mỗi nhà giàn DK1 kiên cường trong bão tố. Mỗi con tàu vỏ gỗ, vỏ thép vươn khơi. Đó là những lá chắn chủ quyền.
Biển chưa bao giờ yên. Sóng nổi. Sóng ngầm. Nhưng “vạn lý trường thành" lòng dân đã và đang được dệt trên biển, thì không sóng nào xô nổi.
Bình Chánh và Bình Châu là 2 xã của huyện Bình Sơn cũ, nay Bình Châu là xã Đông Sơn, còn Bình Chánh là xã Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Nơi này được mệnh danh là thủ phủ của đội tàu câu mực khơi Trường Sa. Người Bình Chánh có câu cửa miệng, rằng hễ có đụng độ với tàu nước ngoài tại Hoàng Sa, thì biết ngay là tàu của dân Bình Châu! Nói người xã bên vậy, nhưng "tàu của dân Bình Chánh" cũng... y chang.
Họ bị tấn công liên tục, nhiều năm. Hàng chục người đã bị bắt, bị đánh, cướp tài sản, phương tiện đánh bắt. Nhưng “biển của ta thì cứ đi!”. Họ không đi lẻ, mà lập thành nghiệp đoàn, các tổ đoàn kết. Họ cùng với các tổ đội đoàn kết sản xuất tại Hoài Nhơn (Bình Định) hay Quảng Nam. Họ biến những chuyến ra khơi sinh kế thành những cuộc tuần tra chủ quyền liên tục.
Sự vững vàng của họ, ngoài ý chí kiên cường bám biển, thì còn nằm ở sức mạnh liên kết. Vừa đánh bắt, vừa giữ gìn chủ quyền. Đây chính là mô hình biến những cá thể đơn độc thành một thực thể thống nhất. Một mạng lưới tự vệ và hỗ trợ lẫn nhau đầy hiệu quả.
Mô hình Nghiệp đoàn nghề cá miền Trung không chỉ là giải pháp liên kết kinh tế đơn thuần. Đó là sự kế thừa văn hóa vạn chài cổ xưa. Nhưng được tổ chức lại một cách khoa học để thích ứng với thời đại mới. Chính sức mạnh liên kết này đã biến những con tàu gỗ thành những pháo đài di động, khẳng định chủ quyền hòa bình, liên tục của Việt Nam.
"Tư duy đa tầng" - Thay chiếc áo mới cho kinh tế biển
Tuy nhiên, chủ quyền một cách bền vững không thể chỉ dựa vào lòng quả cảm của ngư dân. Phải "giữ biển bằng kinh tế, phát triển kinh tế để bám biển". Đó là quy luật tất yếu. Đã đến lúc chúng ta cần cởi bỏ chiếc áo cơ chế cũ để khoác lên mình một tư duy mới: Kinh tế biển đa tầng.
Kinh tế biển truyền thống có thể gọi là tư duy đơn tầng. Đó vốn chỉ tập trung vào những gì nhìn thấy ngay trước mắt: đánh bắt cá trên mặt nước, làm muối ven bờ, hoặc xúc cát, xây cảng thô.
Lối tư duy này đã bộc lộ những "nút thắt" và hệ lụy gay gắt. Đó là tình trạng cát cứ, mạnh ai nấy làm, ngành nào biết ngành đó. Dẫn đến xung đột lợi ích trầm trọng. Đó là phát triển công nghiệp cảng biển thô xả thải trực tiếp làm chết rạn san hô. Là lấn biển tự phát. Là phân lô bán nền bờ biển làm phá vỡ không gian bảo tồn thiên nhiên. Đi cùng là triệt đường ra biển và bẻ gãy sinh kế vốn đã bấp bênh của ngư dân nghèo.
Lời giải sinh tồn cho bài toán hóc búa
Tư duy đa tầng xuất hiện như một lời giải sinh tồn cho bài toán hóc búa này. Đó là sự chuyển dịch sang một không gian kinh tế tích hợp toàn diện từ lòng đất dưới đáy biển, mặt nước biển, khối nước, khoảng không cho đến dải ven bờ.
Có thể hình dung, đó là một tọa độ không còn bị giới hạn bởi một mục đích duy nhất. Tầng không trên cao có thể là nơi các tuabin gió ngoài khơi phát điện. Mặt nước bên dưới phục vụ giao thông hàng hải và du lịch sinh thái. Khối nước giữa đại dương là không gian nuôi biển công nghiệp công nghệ cao. Đáy biển và lòng đất sâu chứa tiềm năng khoáng sản và các tuyến cáp quang ngầm xuyên lục địa. Tất cả không còn triệt tiêu nhau mà nâng đỡ nhau, tạo nên chuỗi giá trị tuần hoàn khép kín.
Quy hoạch không gian biển quốc gia: “Chìa khóa” là đây!
Bức tranh đa tầng đó, không hề là câu chuyện lãng mạn. Nó dựa trên cơ sở là Quy hoạch không gian biển quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, được Quốc hội thông qua vào ngày 28 tháng 6 năm 2024 (tại Kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XV) bằng việc ban hành Nghị quyết số 139/2024/QH15.
Theo đó, quy hoạch này phân chức năng rõ rệt cho từng vùng biển: vùng bảo tồn nghiêm ngặt, vùng phát triển công nghiệp nặng, vùng ưu tiên cho năng lượng tái tạo và nuôi trồng thủy sản. Đây chính "vị trọng tài" pháp lý, hóa giải các xung đột lợi ích. Nó chấm dứt thời kỳ khai thác tự phát. Và đảm bảo tính công bằng và bền vững giữa bảo tồn và phát triển.
Cũng theo nghị quyết, mục tiêu năm 2030, các ngành kinh tế biển thuần túy phải đóng góp 10% GDP. Bao gồm du lịch biển, kinh tế hàng hải, khai thác dầu khí và khoáng sản, nuôi trồng thủy sản, công nghiệp ven biển và năng lượng tái tạo...
Đặc biệt hơn, vai trò bệ đỡ của đại dương đối với nền kinh tế nội địa được khẳng định qua chỉ số. Riêng tổng kinh tế của 28 tỉnh, thành phố ven biển phải chiếm tới 65 đến 70% GDP cả nước. Điều này đồng nghĩa với việc dải ven bờ và không gian biển không còn là vùng ngoại vi. Nó chính thức trở thành động lực tăng trưởng chủ đạo. Là trung tâm điều phối xung lực kinh tế của cả quốc gia.
Rõ ràng, vận hội của đất nước nằm ở biển xanh, được đo bằng năng lực làm chủ không gian và năng lực tạo ra giá trị gia tăng trên từng hải lý. Làm được điều đó, là góp phần gia cố sức mạnh kinh tế. Và sẵn sàng đưa con tàu Việt Nam rẽ sóng, vươn mình thành một cường quốc biển thịnh vượng.
(*) Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Nam Miền Trung
