Thủy điện xả lũ và tang thương hạ du |Kỳ 3: Cải cách vận hành hay tiếp tục ngập lút nhà!
Trận đại hồng thủy lịch sử từ ngày 25 đến 31/10/2025 với nỗi ám ảnh cao hơn năm Giáp Thìn 1964, nay còn hằn đó trong lời kể lẫn ánh mắt của người dân ven sông Vu Gia - Thu Bồn, tới mức người ta nói “quên năm thìn đi”!.
Chỉ hai tháng nữa, miền Trung bước vào mùa mưa lũ. Năm này sẽ ra sao? Những câu hỏi vọng lên trời rồi hướng về thủy điện, bởi chỉ có thủy điện xả lũ mới có cái cảnh lút mái nhà, tài sản trôi sông, mạng người chấp chới giữa dòng nước trong đêm khuya tuyệt vọng. Xả lũ “đúng quy trình” và cảnh tang thương, bao giờ mới thôi là cặp bài trùng?
Loạt bài của Nông thôn Việt thử nhìn lại một lần nữa câu chuyện thủy điện xả lũ trên hệ thống sông lớn nhất miền trung này ở Đà Nẵng, với mong muốn không còn những tiếng kêu tuyệt vọng của dân lành trong cơn nước dữ.
Kỳ 1: 5 lần trong 20 ngày và mặc kệ sông trôi
Kỳ 2: Quy trình 1865 - khi thực tế bị ‘trói’ bởi con số trên giấy
Kỳ 3: Cải cách hay là tiếp tục ngập lút nhà!
Kỳ 4: Chuyện từ người canh hồ mùa lũ
Kỳ 3: Cải cách vận hành hay tiếp tục ngập lút nhà!
Đứng trước những con số thiệt hại lên tới hơn 837 tỷ đồng chỉ trong vòng mấy ngày, các nhà quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp thủy điện đã đồng loạt phát đi tiếng nói cải cách. Đã đến lúc xóa bỏ tư duy vận hành tĩnh, làm rõ ranh giới trách nhiệm pháp lý, đồng thời nghiên cứu chuyển sang cơ chế mở linh hoạt, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào vận hành.
Khi "đúng quy trình" không thể là thứ miễn trừ
Chiều 4/11/2025, Thứ trưởng Bộ NN - MT Nguyễn Hoàng Hiệp đã có buổi làm việc với UBND TP Đà Nẵng, về vấn đề quản lý đê điều, hồ đập, vận hành thủy điện điều tiết lũ.
Tại đây, ông nói: “Việc điều tiết phải linh hoạt, bám sát thực tế, không cứng nhắc theo quy trình liên hồ như đợt lũ tháng 10”. Ý kiến này được ông đưa ra, khi lúc đó có dự báo mưa ngày 6-7/11 tại các tỉnh thành Đà Nẵng - Đắc Lắc là 200 - 400 mm, cục bộ trên 600 mm.
Rõ ràng, quy trình 1865 không hợp lý nữa. Khi xả lũ, nhà máy thủy điện khẳng định làm "đúng quy trình", nhưng hạ du vẫn tang thương. Câu hỏi nhức nhối đặt ra là: Ai phải chịu trách nhiệm pháp lý và đạo đức cho sự "đúng" này? Và nói như anh Thọ - một người dân thôn Bình An xã Nam Phước: “Ủa, lút nhà, trôi sạch hết đồ đạc, bộ không ai chịu trách nhiệm hả?”.
Vậy là ở đây, nếu coi tính mạng người dân là trên hết, thì phải có cơ chế trách nhiệm giải trình. Tức là, thiệt hại của người dân không chỉ được đong đếm bằng những con số thống kê, cứu trợ tạm thời, mà phải được đối soát nghiêm ngặt với quy trình vận hành.
Nếu quy trình gây ra thiệt hại hệ thống, chính quy trình đó phải là đối tượng bị điều chỉnh và quy trách nhiệm, chứ không thể dùng từ "đúng quy trình" để từ chối các hệ lụy trước nhân dân.
Doanh nghiệp cũng… rên
Từ góc độ đơn vị doanh nghiệp, ông Ngô Xuân Thế, Phó Tổng giám đốc Công ty CP Thủy điện A Vương, khi trả lời các cơ quan chức năng, đã phân tích về bài toán giữa tích nước và phòng lũ.
Theo ông Thế, nếu hạ nước quá sớm mà mùa mưa kết thúc sớm, hồ sẽ rơi vào mực nước chết. Việc này dẫn đến thảm họa thiếu nước nghiêm trọng cho phát điện, đẩy mặn hạ du trong suốt mùa khô năm sau. Ngược lại, tích nước quá sớm mà gặp mưa lớn muộn thì hồ mất dung tích phòng lũ.
Đồng quan điểm, ông Lê Huy Tiệp, Tổng Giám đốc Công ty CP Thủy điện Sông Tranh 3 chỉ ra rằng: khung thời gian dự báo theo Quy trình 1865 hiện nay quá ngắn (chỉ từ 6 đến 12 giờ), hoàn toàn bất lực trước các hình thái thiên tai dị thường.
Thực tế mưa lũ năm 2025, cho thấy, chỉ trong thời gian ngắn, mưa cấp tập liên tục, lượng mưa luôn áp sát con số vài trăm mm đến 1.000 mm.
Vậy, với chừng đó thời gian theo quy định, làm sao nhà máy chủ động cắt, xả lũ được? Cắt hay xả, là căn cứ vào mực nước thực tế, chứ không thể từ trên quy định mang tính cứng nhắc, ràng buộc.
Trong đợt khảo sát tháng 7 và đầu tháng 8/2026, các nhà máy đã kiến nghị 9 nội dung trọng tâm lên Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố.
Theo đó, họ đề nghị cho phép linh hoạt điều chỉnh quy định về "mực nước cao nhất trước lũ" trong mùa lũ, thay vì áp đặt một cao trình cứng nhắc.
Bổ sung kịch bản vận hành liên hồ linh hoạt trong tình huống khẩn cấp. Đó là, cho phép hạ thấp mực nước hồ đón lũ sớm hơn quy định (mở rộng thời gian hạ từ 48-72 giờ), nếu dự báo có siêu bão đổ bộ trực tiếp. Động thái đó, sẽ tạo thêm khoảng 265 triệu m3 dung tích phòng lũ (tương đương gần 10% tổng lượng nước trận lũ tháng 10/2025).
Chuẩn hóa mốc báo động lụt vùng hạ lưu. Chuyển đổi toàn diện sang phương thức vận hành liên hồ chứa theo thời gian thực, dưới sự giám sát thông suốt của Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự.
Ai nói cho dân biết thủy điện xả lũ?
Về phía chính quyền, Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự thành phố yêu cầu các chủ hồ phải chia sẻ dữ liệu trực tuyến, minh bạch toàn bộ quá trình vận hành, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng "đúng quy trình nhưng bị động người dân".
Nước sông dâng cao, mưa lớn, thủy điện xả lũ, sẽ làm nước dâng cao hơn. Vậy làm sao cho dân biết kịp thời mà dọn dẹp, trú tránh?
Tôi hỏi anh Trịnh Toàn và vợ chồng anh Trịnh Đức Dũng, là có nghe thông báo gì không bữa đó? Anh Dũng lắc đầu: “Điện cúp. Tối thui. Điện thoại không có sóng. Có biết chi đâu”. Anh Toàn: “Ai thông báo? Nước lên, thôn mô đi thông báo? Họ cũng lo dọn chứ ai mà cầm loa đi quớ làng nước lên đâu!”.
Còn anh Nguyễn Tuấn thì nói: “Nếu muốn dân biết trong lúc đó, chỉ còn cách xã chạy ca nô cầm loa thông báo chứ không còn cách chi hết”.
Nhiều nơi ở xã Thượng Đức, bà con nói: Có nghe xã nói là xả lũ, sẽ có nước lớn, nhưng lớn chừng nào thì không biết!
Rõ ràng, dân… mù thông tin, hoặc thông tin bị nghẽn.
Theo ông Ngô Xuân Thế, Phó Tổng giám đốc Công ty CP Thủy điện A Vương, là cần phân định rõ trách nhiệm phát tin cảnh báo. Nên giao cơ quan khí tượng thủy văn và Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự tính toán, tổng hợp để phát bản tin cảnh báo ngập lụt chi tiết đến từng cộng đồng dân cư. Chủ hồ chỉ chịu trách nhiệm cung cấp dữ liệu lưu lượng xả minh bạch.
Báo cáo số 334/BC-UBND ngày 30/6/2026 gửi Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng, UBND xã Thượng Đức cho biết, các thông báo xả lũ hiện thiếu thông số dự báo phạm vi, mức độ ngập lụt.
Theo báo cáo này, thì “Thông tin về lưu lượng xả, dung tích hồ và mức độ cắt lũ tại thời điểm vận hành còn chung chung, thiếu chi tiết, biên độ chênh lệch rất lớn. Chính quyền địa phương và người dân không thể xác định lượng lũ được cắt giảm thực tế là bao nhiêu”.
Lãnh đạo xã kiến nghị, là cơ quan quản lý cử lực lượng trực tiếp giám sát hoạt động điều tiết nước ngay tại các nhà máy, để chính quyền hạ du nắm bắt chính xác thông tin sơ tán dân.
Còn ông Phó Chủ tịch UBND xã Phước Trà Nguyễn Tấn Nghiệp, thì nhấn mạnh việc nâng cấp hệ thống quan trắc, phủ dày loa cảnh báo tự động và tổ chức tập huấn kỹ năng ứng phó cho lực lượng xung kích tại chỗ.
Trong khi đó, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố cho rằng, thực tế triển khai công tác truyền tin vẫn bộc lộ những hạn chế.
Quy định hiện hành yêu cầu các chủ hồ phải thông báo vận hành điều tiết lũ lần đầu cho hạ du trước 4 giờ. Nhưng lũ về hồ thì biến động theo thời gian thực, việc điều chỉnh tăng hoặc giảm lưu lượng xả lại chưa được thông tin kịp thời đến người dân…
Đưa AI vào trong vận hành hồ chứa
Đại biểu Quốc hội Trần Mạnh Huy (Chủ tịch HĐQT Công ty
CP HTV Giải pháp Blockchain, giảng viên Trường Đại học Kiến trúc Đà Nẵng) đề xuất: tạo lập hành lang pháp lý thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) để ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) vào quản lý liên hồ chứa.Theo đại biểu Trần Mạnh Huy, cần cho phép vận hành AI song song (tập sự) với hệ thống truyền thống để theo dõi, đánh giá định lượng độ chính xác trước khi nhân rộng. AI sẽ đóng vai trò chuyển hóa các dữ liệu xả lũ thô sơ thành các mô hình dự báo ngập lụt chi tiết, trực quan đến từng thôn xóm, từng hộ dân.
