Đề xuất sửa đổi quy trình vận hành liên hồ chứa ở miền Trung: Linh hoạt hóa giảm lũ

Những bất hợp lý hiện hữu

Bộ NN&MT nhận thấy, mặc dù quy trình vận hành liên hồ chứa đã phát huy hiệu quả trong thời gian qua, nhưng trước các đợt mưa lũ phức tạp, bất thường (thậm chí xuất hiện lũ vượt lịch sử), việc thực thi quy trình vẫn còn một số tồn tại đáng kể:

Năng lực điều tiết của các hồ chứa miền trung còn hạn chế, chỉ có thể giảm lũ cục bộ cho khu vực hạ du chịu ảnh hưởng trực tiếp, chưa giải quyết được triệt để vấn đề lũ lụt trên toàn bộ lưu vực sông.

Việc quy định mực nước đón lũ và hạ mực nước đón lũ đôi khi còn cứng nhắc, chưa linh hoạt trong trường hợp cần thiết phải hạ thêm mực nước để gia tăng dung tích đón lũ.

Chất lượng dự báo lưu lượng về hồ (trách nhiệm của chủ hồ) còn chưa cao, dẫn đến sự lúng túng trong việc đề xuất phương án điều tiết và cắt giảm lũ.

Việc chia sẻ thông tin, dữ liệu vận hành và phối hợp giữa các địa phương, cũng như giữa các chủ hồ, còn lúng túng, nhất là trong các thời điểm xảy ra mất điện hoặc mất kết nối thông tin liên lạc.

Lệnh vận hành của cơ quan có thẩm quyền ở một số thời điểm chưa rõ ràng, chưa kịp thời và thiếu sự phù hợp với diễn biến bất thường của mưa lũ trên lưu vực từng hồ chứa.

Thiệt hại nặng nề do mưa lũ lịch sử tại hạ lưu sông

Các tỉnh miền trung, nơi hạ lưu 5 con sông trên chảy qua, là khu vực phải gánh chịu thiệt hại nặng nề nhất về người, nhà cửa, và tài sản do mưa lũ, làm nổi bật tính cấp thiết của việc cải thiện quy trình vận hành liên hồ chứa.

Những đợt lũ liên tiếp trong tháng 11/2025 đã gây ra những thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng về người và nhà cửa, với con số thương vong lên tới hơn 100 người. Hơn 280.000 căn nhà dọc và dưới hạ lưu các con sông bị ngập sâu, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống hàng trăm nghìn người dân. Hàng nghìn ngôi nhà bị sập đổ hoàn toàn hoặc hư hỏng nặng do lũ quét và sạt lở đất.

Tổng thiệt hại kinh tế ước tính sơ bộ  của một số đợt lũ lớn lên đến gần 14 nghìn tỷ đồng, gây tổn thất lớn cho ngân sách và người dân. Trong đó nông nghiệp là bị nặng nhất, với hơn 51.000 - 82.000 ha lúa, hoa màu bị nhấn chìm và hư hại hoàn toàn; khoảng 1 - 3,3 triệu con gia súc, gia cầm bị chết hoặc cuốn trôi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của người dân.

Quy trình ra quyết định vận hành khẩn cấp hiện hành

Theo các quy trình vận hành liên hồ chứa hiện hành do thủ tướng chính phủ ban hành, thẩm quyền và trách nhiệm ra quyết định vận hành trong các tình huống khẩn cấp thường được quy định như sau:

Chủ hồ phải vận hành tuân thủ nghiêm ngặt quy trình đã được phê duyệt.

Khi mực nước hồ vượt quá mức quy định trong quy trình, trưởng ban chỉ huy phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn (pccc&tkcn) cấp tỉnh hoặc cấp trung ương (tùy theo lưu vực) sẽ là người ra lệnh vận hành điều tiết hoặc xả lũ.

Trong trường hợp thiên tai bất thường hoặc vượt quá khả năng ứng phó của địa phương, thủ tướng chính phủ có thể giao trưởng ban chỉ đạo quốc gia về pccc&tkcn (hoặc bộ trưởng bộ nn&mt) quyết định vận hành các hồ.

Tuy nhiên, quy trình hiện tại đòi hỏi việc vận hành phải dựa trên tín hiệu vận hành (mực nước, lưu lượng) và theo lệnh từ cơ quan có thẩm quyền, dẫn đến sự bị động khi lũ về quá nhanh, hoặc thiếu linh hoạt khi cần hạ mực nước để đón lũ trước dự báo.

Các đề xuất sửa đổi trọng tâm

Trước mắt, Bộ NN&MT kiến nghị chỉ tập trung sửa đổi, bổ sung một số điều của 5 quy trình tại miền trung để kịp thời ứng phó, tối ưu hóa việc giảm lũ nhằm bảo vệ người dân hạ lưu, đồng thời tăng tính chủ động cho địa phương:

Đề xuất quy định linh hoạt việc tiếp tục hạ mực nước các hồ thấp hơn mực nước đón lũ (mà không phụ thuộc vào tín hiệu vận hành) khi dự báo hoặc xảy ra mưa lũ lớn, lũ kép, bất thường.

Bổ sung thẩm quyền (Giải quyết hạn chế hiện tại): Cho phép chủ tịch UBND tỉnh, thành phố quyết định sử dụng dung tích từ mực nước dâng bình thường đến mực nước lũ thiết kế/kiểm tra trong trường hợp khẩn cấp, bất thường (trên cơ sở đảm bảo an toàn công trình). Điều này nhằm tăng tính chủ động cho địa phương trong tình huống cấp bách.

Chủ tịch UBND tỉnh/thành phố: Bổ sung trách nhiệm chỉ đạo rà soát, xây dựng quy chế phối hợp cụ thể với các chủ hồ để ứng phó lũ lụt.

Bộ trưởng Bộ Công thương: Bổ sung trách nhiệm chỉ đạo kiểm tra, giám sát chặt chẽ vận hành hồ thủy điện. Đồng thời, chỉ đạo xây dựng kế hoạch huy động điện ưu tiên đối với các hồ có bổ sung, sử dụng thêm dung tích để cắt, giảm lũ cho hạ du.

Về nâng cao chất lượng dự báo và vận hành hồ, thì trách nhiệm chủ hồ là bổ sung trách nhiệm thực hiện quan trắc, dự báo, cung cấp thông tin, và chủ động tính toán, xây dựng phương án vận hành, điều tiết nước.

Khuyến khích chủ hồ thuê tổ chức, cá nhân đủ năng lực cung cấp dịch vụ quan trắc, dự báo và hỗ trợ vận hành để nâng cao chất lượng dự báo và vận hành hồ.

Bên cạnh đó, cần bổ sung quy định cụ thể các nội dung chính trong lệnh vận hành của cơ quan có thẩm quyền, bao gồm: hiện trạng mực nước hạ du/hồ, lưu lượng về/xả, mục tiêu, thời gian thực hiện, mực nước hồ cần đạt, cấp lưu lượng xả, mức độ đóng/mở cửa xả, và các yêu cầu khác.