Quy định bao bì Xanh từ EU: ‘Thắt’ cửa vào của nông sản Việt
Quy định PPWR của Liên minh Châu Âu chính thức đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe về tỷ lệ nhựa tái chế, đẩy doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam vào rủi ro pháp lý, gánh nặng chi phí và bài toán hạ tầng nội địa yếu kém. Liệu nông - thủy sản Việt có tìm ra lối đi bền vững để vượt qua rào cản này?
Theo đó, hầu hết các điều khoản cốt lõi của quy định (gồm các yêu cầu về thiết kế, cấm một số loại bao bì dùng một lần, giới hạn hóa chất độc hại như PFAS, và yêu cầu về tờ khai tuân thủ) chính thức được áp dụng rộng rãi từ ngày 12/08/2026.
Sau mốc tháng 8/2026 này, toàn bộ hàng hóa đóng gói khi muốn lưu thông vào thị trường EU đều phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn của PPWR, trong khi các mốc về tỷ lệ nhựa tái chế bắt buộc (như tối thiểu 30% vào năm 2030) sẽ có lộ trình tiến tiến tiếp theo.
Quy định bao bì xanh phải có "lý lịch xanh"
PPWR là một khung pháp lý toàn diện, kiểm soát toàn bộ vòng đời của mọi loại bao bì (từ nhựa, giấy, gỗ cho đến thủy tinh). Trọng tâm của quy định này nhằm giải quyết triệt để rác thải nhựa và bảo vệ môi trường sống.
Điểm khiến các doanh nghiệp Việt Nam "đứng ngồi không yên" nằm ở lộ trình đạt hàm lượng tái chế bắt buộc. Đến năm 2030, vỏ chai PET và các loại bao bì nhựa khác bắt buộc phải chứa tối thiểu 30% nhựa tái chế. Và con số này sẽ tiếp tục leo thang chóng mặt lên mức 65% vào năm 2040.
Điều đáng nói, tiêu chuẩn này áp dụng ở cấp độ tiếp xúc thực phẩm trực tiếp. Đây là phân khúc đòi hỏi những tiêu chuẩn kỹ thuật, độ sạch và độ an toàn cực kỳ cao mà phần lớn công nghệ tái chế hiện tại của Việt Nam chưa thể với tới.
Rủi ro pháp lý trực tiếp và bài toán tài chính đè nặng
Không dừng lại ở rào cản kỹ thuật, việc chậm trễ thích ứng với PPWR sẽ đẩy doanh nghiệp vào những hậu quả không nhỏ.
Nếu không chứng minh được bao bì đạt chuẩn, hàng hóa của doanh nghiệp sẽ bị từ chối thông quan ngay tại cửa khẩu EU, đối mặt với án phạt tài chính từ cơ quan quản lý sở tại. Hoặc nghiêm trọng hơn là bị đối tác nhập khẩu hủy hợp đồng vĩnh viễn.
Trong khi đó, chi phí để mua nguyên liệu nhựa tái chế hiện tại cao hơn đáng kể so với nhựa nguyên sinh. Doanh nghiệp Việt Nam rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Họ hoặc phải tự "gánh lỗ" để giữ chân khách hàng. Hoặc phải chuyển chi phí sang người mua EU bằng cách tăng giá. Đồng thời, chấp nhận mất lợi thế cạnh tranh về giá trước các đối thủ từ quốc gia khác.
Nông sản Việt sẽ ra sao?
Bên cạnh thủy sản, ngành hàng nông sản (gồm trái cây tươi, rau củ quả đóng hộp, cà phê, hạt điều...) chịu tác động nặng nề không kém.
Nông sản xuất khẩu sang EU thường sử dụng màng bọc thực phẩm (PE, PVC), khay nhựa xốp định hình, thùng carton ghép màng chống ẩm hoặc các loại bao bì phức hợp nhiều lớp (như túi cà phê hút chân không). Đây đều là những vật liệu rất khó thu gom, phân loại và tái chế theo đúng chuẩn khắt khe của PPWR.
Các chuỗi siêu thị lớn tại EU hiện nay đồng loạt áp dụng chính sách xanh hóa nhà cung cấp. Nếu nông sản Việt không đổi mới bao bì, chúng ta sẽ dần bị loại khỏi các hệ thống phân phối lớn, buộc phải rút lui về các phân khúc thị trường thấp hơn, biên lợi nhuận mỏng manh hơn.
Khó khăn của doanh nghiệp Việt không chỉ đến từ sự khắt khe của EU, mà còn xuất phát từ những vật cản khó gỡ trong nước. Khung pháp lý trong nước chưa có quy định bắt buộc về tỷ lệ nhựa tái chế trong bao bì nội địa, đồng thời thiếu hoàn toàn bộ tiêu chuẩn food-grade cho vật liệu tái chế.
Trong khi đó, năng lực thử nghiệm, đo lường của các cơ quan kiểm định Việt Nam hiện rất hạn chế. Ngoại trừ vật liệu PE (túi nilon) phục vụ dán nhãn sinh thái đơn thuần, các vật liệu quan trọng khác như nhựa PET hay bao bì phức hợp vẫn chưa có hạ tầng kiểm định tương thích để cấp chứng nhận quốc tế.
Còn ở cơ sở sản xuất, nguồn cung càng khó. Nền tảng của công nghệ tái chế cao cấp đòi hỏi nguồn phế liệu sạch. Tuy nhiên, chuỗi cung ứng rác thải tại Việt Nam hiện nay vẫn phụ thuộc nặng nề vào lực lượng thu gom tự do.
Hệ quả là tỷ lệ bẩn của các lô chai nhựa PET đầu vào luôn dao động ở mức báo động từ 40% đến 70%, làm đội giá thành sản phẩm tái chế lên rất cao.
Vượt rào cản PPWR và đướng đi cho phát triển bền vững
Để không chỉ tuân thủ quy định trước mắt mà còn tiến tới phát triển bền vững, thoát khỏi sự phụ thuộc vào các vòng xoáy quy định vật liệu khắt khe, không còn cách nào khác, cả doanh nghiệp và nhà nước phải “vào trận” ngay.
Nhà nước cần nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý, ban hành gấp các tiêu chuẩn nội địa cho nhựa tái chế rPET. Quy hoạch lại hạ tầng thu gom, phân loại rác thải tại nguồn nhằm chuyên nghiệp hóa chuỗi cung ứng phế liệu, giảm tỷ lệ tạp chất đầu vào.
Đồng thời nhà nước phải có bộ phận chuyên trách (mô hình tương tự hỗ trợ CBAM) từ sự phối hợp của Bộ Công Thương và VCCI để gỡ khó cho doanh nghiệp.
Về phía doanh nghiệp xuất khẩu, phải chủ động cập nhật mốc thời gian, rà soát toàn diện hệ thống bao bì nhà máy và chuẩn hóa hồ sơ minh bạch nguồn gốc nguyên liệu.
Doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ, không thể vận động một mình. Họ phải thiết lập liên kết chuỗi giá trị, trên cơ sở hợp tác chặt chẽ với các nhà cung cấp bao bì lớn và các công ty tái chế quốc tế tại chỗ để chia sẻ rủi ro tài chính và công nghệ, thay vì tự lực cánh sinh.
Thay vì chật vật chạy theo bài toán tái chế nhựa vốn chịu quá nhiều nút thắt hạ tầng tại Việt Nam, doanh nghiệp cần chuyển dịch sang các giải pháp cốt lõi mang tính đột phá.
Đó là ứng dụng công nghệ thiết kế bao bì tối giản, cắt giảm tối đa trọng lượng nhựa sử dụng trên mỗi đơn vị sản phẩm mà vẫn đảm bảo độ bền.
Tận dụng nguồn nguyên liệu dồi dào sẵn có trong nước (như bã mía, vỏ cà phê, sợi tre, tinh bột sắn...) để nghiên cứu, phát triển các dòng bao bì sinh học tự phân hủy hoàn toàn.
Đây là "chiếc chìa khóa vàng" giúp doanh nghiệp Việt đáp ứng được các quy định khắt khe về tỷ lệ nhựa tái chế. Đồng thời định vị thương hiệu nông - thủy sản xanh, sạch trên trường quốc tế.
