Văn hóa
Ký ức mùa lũ Hội An, giữ lại những điều tưởng như bình thường
Trong hành trình bốn thập niên gìn giữ và thổi hồn vào không gian di sản Đô thị cổ Hội An, những trang hồ sơ đo đạc, những bản vẽ kỹ thuật hay số liệu trùng tu chưa bao giờ là mảnh ghép duy nhất.
Đằng sau lớp ngói âm dương rêu phong, sau những cột gỗ lim sẫm màu thời gian, là cả một thế giới ký ức bền bỉ chảy trôi trong tâm trí những con người đã gắn bó trọn đời với mảnh đất này. Đi tìm và nâng niu những ký ức ấy hóa ra lại là một lối rẽ đầy ắp ân tình, nơi di sản hiện lên không phải qua những niên đại khô khan, mà bằng hơi thở ấm áp của con người và đời sống.
Từ những trang album ngả màu và chiếc hộp thiếc góc tủ
Có những câu chuyện chưa từng nằm trên sách vở hay những tấm biển giới thiệu điểm tham quan. Chúng nằm im lìm trong những cuốn album gia đình đã ngả màu, trong những khung ảnh treo ở phòng khách hay sâu thẳm bên trong chiếc hộp đựng bánh bằng thiếc đã hoen rỉ qua năm tháng. Những người lớn tuổi ở phố Hội, với sự cẩn trọng và niềm hoài niệm sâu kín, vẫn giữ gìn từng tấm hình đen trắng như cất giấu báu vật của một thời tuổi trẻ.
Cơ duyên đưa người làm công tác điền dã chạm ngõ vào thế giới ấy, đôi khi bắt đầu từ những cuộc gặp gỡ rất đỗi tình cờ. Như câu chuyện của bà Nguyễn Thị Tuyết Hương ở Xóm Dinh, gần di tích Chùa Cầu. Khi nhắc về trận lụt lịch sử năm Giáp Thìn 1964, bà nhắc đến người anh trai Nguyễn Hữu Khoái với chiếc máy ảnh hiếm hoi thời bấy giờ.
Tấm ảnh chụp người mẹ đầu đội nón lá, tay xách giỏ, lội nước bì bõm ngang thắt lưng trước hiên nhà tranh trong buổi chiều nước lũ đang rút, hay khoảnh khắc người cha bình thản ngồi ăn cơm trên chiếc bàn cao khi nước mới rút nửa chân, chẳng cần đến những đại cảnh hoành tráng. Chúng chỉ lặng lẽ kể lại bản lĩnh thích ứng gan góc và nếp sinh hoạt kiên cường của một gia đình giữa vòng vây sóng nước.
Sự kết hợp giữa việc sưu tầm ảnh cũ và phỏng vấn ký ức cộng đồng đã mở ra những lớp lang bất ngờ. Những bức ảnh không chỉ làm sống lại bối cảnh không gian của trường Diên Hồng, Khổng Miếu hay hội quán Phước Kiến từ góc nhìn của người trong cuộc, mà còn trở thành chiếc chìa khóa đánh thức trí nhớ của các bậc cao niên.
Cầm trên tay những cuốn album của ông Nguyễn Bội Ngọc hay ông Mạc Văn Hùng, tôi như được bước vào không gian của những mùa Tết sum vầy, những đám cưới rộn rã tiếng cười hay những ngày tháng học đường xưa cũ.
Ông Hùng - người từng đắp nổi chi tiết trang trí khi trùng tu di tích rất khiêm nhường, mượn những trang nhật ký ghi lại ngày tôi đến phỏng vấn. H ay ông Ngọc dẫu tuổi cao, sức nghe của đôi tai đã kém, vẫn kiên nhẫn đọc từng câu hỏi viết tay trên sổ, hào hứng kể chuyện để chúng tôi ghi chép tư liệu. Và còn nhiều bậc cao niên khác cũng mở lòng kể chuyện xưa, tất cả đều chung một nhịp đập thiết tha muốn trao truyền lại phần hồn của phố Hội.
Chữ tình giữa bốn bề biển nước
Nhắc đến Hội An trước năm 1975 là nhắc đến những mùa lụt dữ. Nhưng vượt lên trên sự khắc nghiệt của thiên tai là tình nghĩa xóm giềng mộc mạc mà sâu nặng, thấm đượm trong từng câu chuyện kể của người đi trước.
Người ta vẫn truyền tai nhau ký ức về những ngày nước dâng cao ngập nửa mái nhà, khi hàng chục con người trong xóm Dinh cùng tề tựu trên gác hai của ngôi nhà cổ Phùng Hưng. Ở đó không có chỗ cho sự hoảng loạn, chỉ có sự sẻ chia từng bát cơm, miếng nước. Họ không sao quên được chiếc dây ròng rọc căng qua con đường ngập nước để chuyền nồi cơm nóng hổi từ nhà bên này sang cứu đói cho nhà bên đối diện. Giữa lúc hoạn nạn, tình người chính là chiếc phao cứu sinh vững chãi nhất.
Rồi câu chuyện đầy nghẹn ngào của bà Đỗ Thị Sương về người chị gái trở dạ đúng đêm nước lũ đỉnh điểm năm Giáp Thìn. Gia đình phải dùng thuyền di tản qua bao tuyến phố, ghé tạm hết hội quán này đến đình làng nọ, để rồi đứa trẻ sinh ra trong cơn lụt lịch sử được đặt tên là Thu như một dấu ấn khắc ghi định mệnh của vùng đất.
Hay ký ức từ phía bên kia địa cầu của bà Cynthia PhongDiep, khi nhớ lại hình ảnh cô bé tám tuổi lội dòng nước đục ngầu đi gọi ông ngoại là bác sĩ Đặng Thế Trinh đến đỡ đẻ trong đêm. Những bước chân lạnh buốt, vết thương rớm máu vì giẫm phải mảnh chai trong bóng tối của người thầy thuốc không chỉ cứu một sinh linh, mà còn minh chứng cho một phẩm chất cao đẹp: giữa mùa lũ bủa vây, sự sống và lòng nhân ái chưa bao giờ dừng lại.
Giữ lại những điều bình thường để hiểu trọn một miền di sản
Công tác bảo tồn đô thị cổ lâu nay thường quen thuộc với những thước tấc kiến trúc, với vôi vữa, gạch ngói và những bản vẽ phục hồi nguyên trạng. Nhưng một đô thị di sản thực sự không thể có linh hồn nếu thiếu vắng câu chuyện của những con người từng sinh ra, lớn lên, cười khóc và trải qua dâu bể trên chính mảnh đất ấy.
Hàng trăm bức ảnh cũ được thu thập từ nhân dân, dẫu bố cục đôi khi chưa hoàn hảo, nét ảnh có lúc nhòe phai theo năm tháng, nhưng lại chứa đựng giá trị chân thực không thể thay thế. Chúng là minh chứng sống động cho diện mạo đô thị, sự chuyển biến trang phục, phong tục và nhịp sống qua nhiều thập kỷ. Việc lưu giữ, scan và đưa những tư liệu ấy vào các công trình nghiên cứu hay tập sách ảnh không chỉ là trách nhiệm với quá khứ, mà còn là nguồn tư liệu vô giá cho hiện tại.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, những kinh nghiệm truyền đời của người Hội An cách đây nửa thế kỷ – từ cách nhận biết dòng nước, bảo quản tài sản, di tản người già trẻ nhỏ cho đến tinh thần đùm bọc lẫn nhau – chính là cẩm nang quý giá để thế hệ hôm nay và mai sau ứng phó với thiên tai.
Hành trình sưu tầm ký ức khép lại bằng những cái bắt tay tin cậy, bằng ánh mắt lấp lánh niềm vui của những cụ già khi thấy người thân trong tấm ảnh cũ, và bằng cả sự lặng ngẫm của người làm nghề điền dã trước sự bồi hồi của ký ức nhân gian. Để rồi nhận ra rằng, Hội An đẹp không chỉ vì những mái ngói rêu phong hay con đường đèn lồng rực rỡ, mà còn bởi sâu thẳm trong lòng phố là những con người luôn sẵn lòng mở lòng mình, trao truyền lại câu chuyện về một thời hoa niên dạt dào tình nghĩa cho muôn đời sau.
