Nhà cổ Hội An, tiếng thở dài hơn theo mùa lũ

Nhà cổ như phận già

Bà Ngô Thị Xin ngồi lọt thỏm trên ghế, cứ ngó trước ngó sau, ngó trên ngó dưới trong căn nhà cổ số 68 đường Trần Phú. Ngôi nhà đã ở hàng chục năm qua nhưng không hiểu sao trong mắt người đàn bà 94 tuổi lại lạ lẫm như đôi chân mới lần đầu bước vào. Bà nói, cứ chằng chống, vá víu, ngôi nhà cứ ngày càng khác đi, đến nỗi… biến dạng. Bà Xin không nhớ ngôi nhà đã sửa chữa bao nhiêu lần. Cứ hư hỏng chỗ nào thì người ngành bảo tồn di sản Hội An lại phải chắp nối.

Nhà cổ 68 Trần Phú rộng chừng 6m, sâu gần 20m. Gian bên phải ngôi nhà đã cho 1 hộ kinh doanh thuê để mở quầy bán hàng lưu niệm nhưng cửa đóng im ỉm. Các thanh gỗ làm cửa đã bị mối mọt, phải buộc chặt để khỏi rơi. Cả các bức tường của gian hàng cũng đã ẩm mốc chờ ngày nâng cấp. Ngôi nhà cổ có kết cấu gỗ nhưng do ngâm nước lụt mỗi năm nhiều đợt nên đã xuống cấp nghiêm trọng. Bà Xin lại thở dài: “Ngôi nhà cổ cũng như phận người già nua, không biết sẽ hỏng ngày nào. Thời gian bào mòn từng ngày, cũng đến lúc rệu rã không thể cứu chữa được nữa”. 

Ở gian sau ngôi nhà, những tấm bạt ni lông bọc dưới mái che mưa, ngó như chiếc áo rách một mảng lớn, phải lấy miếng khác màu mà cũng chẳng bền đẹp gì, vá chắp, khiến mọi thứ như bức tranh xỉn màu, loang lổ. Những thớ gỗ mới chèn lên mái cho khỏi đổ càng khiến ngôi nhà trông tạm bợ hơn. Do ngâm lũ nhiều ngày, những bức tường thâm đen, lỗ chỗ rêu mốc.

Tôi nhìn ra trước cửa, nắng nhạt dần, chừng như sắp tắt. Trong ngôi nhà, bóng tối phủ đầy trong mắt bà Xin. Gương mặt người già như xám lại. Bà kể, nhà cổ 68 Trần Phú của một người trong dòng tộc. Người này sau khi nhận thừa kế đã chuyển nhượng cho cháu mình. Người này hiện đang sống ở nước ngoài, bao nhiêu năm đằng đẵng không về lại ngôi nhà của mình. Bà Xin cùng với hai người em đã trú ngụ trong ngôi nhà hàng chục năm qua. Bà nói, ngôi nhà ngày càng xuống cấp, những lần trước sửa chữa nhẹ, chỉ thay ngói. Đến trước mùa lụt, bão này, hư hỏng thêm phải thay hầu hết cấu kiện gỗ, cả trụ chống và đòn tay.

Xem thêm: Thấp thỏm với thực trạng xuống cấp, chủ nhân những ngôi nhà cổ ở Hội An tính chuyện dời đi nơi khác

Mỗi thay đổi của ngôi nhà cổ 68 Trần Phú đều gắn với một dấu ấn, sự kiện trong đời của bà Xin. Bà kể, những ngày qua phải rời nhà đi tránh lũ, không tài nào ngủ được, cả đêm cứ trằn trọc. Âu lo của người đàn bà 94 tuổi là liệu sau những ngày dài ngâm trong lũ, ngôi nhà có trụ được không? Trận lũ lịch sử vừa qua đã ngâm Hội An trong 3 ngày liền, nỗi lo đó như dài hơn, trĩu nặng hơn chp vận mệnh nơi an trú vốn đã truyền đời của và. Lúc trở về nhà, ngỡ vui mừng khôn xiết nhưng bà Xin lại bắt gặp cảm giác lạ lùng là hình như ngôi nhà đã thay đổi điều gì đó, thay đổi nhiều lắm thì phải. “Dự cảm của tôi là đang mất đi điều gì đó gần gụi lắm, có phần thiêng liêng nữa. Tôi luôn có linh tính đúng về những biến động của ngôi nhà. Như lần trước phải dùng bạt ngăn mưa trên mái, thay cột, kèo, tôi đã đau một trận thập tử nhất sinh”, bà Xin chia sẻ.

Bảo tồn, chuyện không dễ

Tôi bước ra khỏi nhà cổ 68 Trần Phú khi chiều đang dần từ biệt phố. Không gian thoáng đãng không làm vơi đi những nghĩ ngợi về hiện hữu của những ngôi nhà cổ trong lòng đô thị cổ. Điều gì sẽ xảy đến nếu những ngôi nhà cổ không được giữ lại vì chưa được trùng tu đúng lúc? Nhà cổ là nơi cư trú, sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh của cư dân bản địa, cũng là bộ phận hữu cơ cấu thành nên khu di sản văn hóa thế giới. Một khi cái phần hồn cốt đó bị nguy hại thì khu phố cổ có còn gìn giữ được phần sâu lắng nhất của di sản.

Hội An đến nay có 1.155 di tích, trong số đó có đến 30 di tích, nhà cổ đối diện nguy cơ đổ sập. Ông Dương Thanh Cường, chủ nhà cổ 23 Tiểu La than vắn thở dài khi nói về nguy cơ của nơi mình đang ở. Đưa khách vào nhà, ông Cường chỉ 9 trụ gỗ mới được ngành bảo tồn di sản Hội An dùng chống đỡ để căn gác khỏi sụp. Gian trước của căn nhà nhỏ xuống cấp trông thể thảm như chiếc răng sắp rụng. “Mỗi khi gió rít, nước dâng thì tìm chỗ để tá túc chứ làm sao dám ở lại trong nhà. Nhiều khi tôi day dứt, kệ cứ ở lại trong nhà, có đổ sập xuống cũng kệ, tới đâu hay đấy”, ông Cường nói.

Vết thời gian đọng lại trong nhà cổ của ông Cường trở thành nỗi ám ảnh, day dứt, khôn nguôi. Người đàn ông đã gầy gò, càng tiều tụy hơn khi cứ tự trách mình không làm sao đủ vật chất để gia cố, sửa chữa lại ngôi nhà cổ. Ngay hiên nhà ông Cường, dãy bàn ghế bán cà phê vẫn đang đợi khách tới ngồi. Ông bảo, năm khi mười họa mới có khách tìm đến. Khách uống cà phê tìm đến những nơi quyến rũ chứ ngôi nhà bán cà phê nằm sát ngay chợ Hội An, đâu có gì hấp dẫn khách. 

Cứ trấn tĩnh mình nhưng ông Cường đứng ngồi không yên trong suốt cuộc trò chuyện về tìm cách gì để gìn giữ ngôi nhà cổ qua mùa bão lũ này. Ông kể, gốc gác của gia đình ông bên Tàu qua thương cảng Hội An theo một chuyến buôn đồ gốm cổ. Ông cố, ông nội ông Cường đã ở lại Hội An, sinh kế bằng đủ nghề nhưng vẫn thiếu trước hụt sau. Ông nội ông Cường là Dương Phát Huy đã được ban tế lễ chùa Ông cưu mang cho gia đình ở lại trong chùa để coi ngó. Ông Huy may mắn đã được công đồng làng Minh Hương cho đất đã xây nhà bằng đủ mọi nguồn lực huy động được. 

Cha ông Cường là Dương Tân đã tiếp nối, nâng cấp ngôi nhà, đến năm 1999, Hội An được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới, ngôi nhà ông Cường được công nhận là nhà cổ, một phần quan trọng của quần thể di tích. Ông Cường cho rằng, dòng họ đã trải qua bao thăng trầm mới dựng xây được ngôi nhà nên phải tiếp nối, cố sức gìn giữ, nhất là khi nhà cổ là phần máu thịt của phố cổ Hội An. “Thấy ngôi nhà quá xuống cấp, Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An mới cử cán bộ đến thay các cột nhà, chống lại ngôi nhà sắp ngả. Tôi sẽ xoay xở mọi cách để gia cố ngôi nhà. Mỗi khi bão, lụt tôi ngồi trên lửa, quặn thắt ruột cả đêm”, ông Cường nói.

Xem thêm: Sống thấp thỏm trong những căn nhà cổ ở Hội An

Xuống cấp của những ngôi nhà cổ là đe dọa tính bền vững của đô thị cổ Hội An. Cái khó là phần lớn các nhà cổ bị xuống cấp nghiêm trọng hiện chưa có hồ sơ pháp lý rõ ràng về quyền sở hữu, quyền sử dụng. Kinh phí dành cho tu bổ là rất lớn trong khi nhiều chủ di tích không có điều kiện kinh doanh buôn bán ổn định dẫn đến không đủ nguồn vốn đối ứng đầu tư tu bổ, tôn tạo bên cạnh hỗ trợ vốn của nhà nước. 

Cứ mỗi lần bão, bao tiếng thở gấp rồi nín lặng như sợ tiếng rít của gió nghiến đứt, tiện phăng, đẩy cây cột, bức tường vốn đã long chân, lở lói ngã nhào. Mỗi cơn lụt, một ngấn bùn để lại. Tất cả như chắp cho tiếng thở dài của chủ nhân, vốn đã đằng đẵng dài như tiếng vọng buồn tha thiết của  thời gian, thêm một điệu âu lo. Tôi bước ra đường. Tiếng gió hun hút thổi men theo tường xanh xám còn nguyên ngấn bùn của những con hẻm, sao thấy những gì đằng sau cánh cửa mà mình vừa chạm đó, như hành lang của người và gió, già nua, tàn tạ nhưng không chịu và không bao giờ nói lời đổ gục, cứ vịn vào tường, bấu vào nắm tay của thời gian neo ở đó mà cố đi và giử. Mà nó đã mãi miết vậy, mấy trăm năm rồi. Đi thêm một bước là chạm mép nước sông Hoài. À, vậy câu trả lời cho níu giử đó là đây: Nhịp của thủy triều, không bao giờ dứt, dẫu u hoài và không ít mòn nhàm, nhưng nó là tiếng thở làm nên gương mặt của sông-một sinh thể như người…

Ông Phạm Phú Ngọc, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An cho biết, đã có văn bản đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng trình UBND thành phố Đà Nẵng xem xét, có chủ trương đầu tư tu bổ khẩn cấp đối với các di tích, nhà ở có nguy cơ sụp đổ trong Khu di sản văn hóa thế giới đô thị cổ Hội An với cơ chế hỗ trợ 100% kinh phí. Trung tâm sẽ phối hợp với các cơ quan chức năng đánh giá tác động tổng thể tình trạng biến đổi khí hậu, đặc biệt lũ lụt nghiêm trọng vừa qua ảnh hưởng đến khu di sản, qua đó có các các giải pháp, phòng ngừa ứng phó, bảo tồn bền vững.