Hội An đang tự cứu mình

UBND TP Đà Nẵng đang xây dựng bộ quy chế mới nhằm bảo vệ Di sản văn hóa thế giới đô thị cổ Hội An. Nhìn sâu vào những nội dung đang được đề xuất có thể thấy, địa phương này đang cố “đạp phanh” trước tốc độ du lịch hóa. Từ việc siết chặt quản lý màu sắc công trình, vật liệu xây dựng, bảng hiệu, mái che, ánh sáng, cho tới việc hạn chế một số loại hình kinh doanh như karaoke, vũ trường, lưu trú gây áp lực lên hạ tầng phố cổ…

Hội An không chỉ giữ nhà cổ, mà giữ ‘cảm giác đô thị’

Điều đáng chú ý là Hội An từ lâu đã được quản trị bằng một hệ thống quy chế rất đặc thù, gần như một “hương ước đô thị” hiện đại. Ở đó, sự quản lý đến ngay từ… trải nghiệm thị giác. Khó tìm thấy ở phố cổ một bảng hiệu LED quá sáng, một mái che sai tông màu, một lớp kính hiện đại phản quang hay một mảng tường sơn lệch khỏi gam vàng nâu quen thuộc…

Trong vùng lõi phố cổ, nhiều ngôi nhà được phân loại bảo tồn nghiêm ngặt theo từng nhóm giá trị. Hệ thống điện và cáp viễn thông tiếp tục được định hướng hạ ngầm. Hàng rong, biển hiệu, vật dụng lấn chiếm vỉa hè hay các thiết bị đô thị đều phải tuân theo những chuẩn mực của phố cổ.

Tất cả những chi tiết nhỏ nhặt này tạo nên sự liên tục của một không gian văn hóa.

Những ngôi nhà ở Hội An thấp, hẹp ngang, chiều sâu hun hút, bên trong thường có sân trời để lấy sáng và thoát hơi nóng. Mặt tiền nhiều căn gần như không thay đổi suốt hàng chục năm. Lớp tường vàng cũ, cửa gỗ sẫm màu, mái ngói âm dương phủ rêu. Và ban công nhỏ nhìn xuống phố đi bộ.

Ngay cả hàng quán ở đây trước kia cũng mang một nhịp rất khác. Quán ăn nhỏ, đèn thấp, biển hiệu tiết chế, nhiều nơi chỉ mở vừa đủ bán cho khách quen và khách bộ hành. Chính sự “không cố gây chú ý” ấy lại tạo nên khí chất riêng của phố cổ.

Những “vết nứt” đã bắt đầu xuất hiện

Nhưng, nỗi lo của Hội An không vô cớ. Lịch sử phát triển đô thị đương đại Việt Nam đã chứng kiến quá nhiều bài học đắt giá về việc đánh đổi căn tính lấy sự tăng trưởng.

Chúng ta từng thấy một Sa Pa mờ sương bị biến dạng bởi những khối bê tông khổng lồ và làn sóng thương mại hóa. Đồng bào thiểu số từ chủ thể văn hóa dần trở thành những “diễn viên” biểu diễn lối sống của chính mình cho du khách chụp ảnh.

Chúng ta cũng đang chứng kiến một Đà Lạt tổn thương sâu sắc khi cấu trúc kiến trúc và cảnh quan đồi thông bị băm nát bởi các dự án lưu trú đại trà, làm thay đổi cả hệ sinh thái lẫn ký ức đô thị.

Hội An chưa rơi vào bi kịch cực đoan như vậy. Nhưng những “vết nứt” ngầm đã hiện diện ngay trong lòng phố cổ.

Ban ngày, khu vực trung tâm ken đặc người chụp ảnh, check-in, mua sắm và trải nghiệm. Nhưng càng về khuya, càng dễ nhận ra những căn nhà cổ không còn là nơi cư dân sống đời sống thường nhật.

Không ít ngôi nhà trong vùng lõi đã chuyển đổi công năng thành homestay, cửa hàng lưu niệm, quán cà phê hoặc mặt bằng thương mại phục vụ khách du lịch.

Những hàng quán từng mang nhịp điệu riêng của phố cổ cũng đang chịu áp lực bởi “nền kinh tế trải nghiệm”. Khi mọi cửa hàng đều phải cạnh tranh bằng sự nổi bật, bằng biển hiệu bắt mắt hơn hay không gian “ăn ảnh” hơn, phố cổ rất dễ trượt dần sang trạng thái của một phim trường du lịch. Cuộc sống thị dân phải gói ghém lại, nhường chỗ cho người ta chụp hình…

Vòng xoáy quý tộc hóa đô thị và những bài học quốc tế

Và đó chính là nghịch lý lớn nhất của các đô thị di sản hiện đại. Họ không còn sợ nghèo, mà áp lực vì… quá thành công.

Nỗi lo về diện mạo Hội An mang dáng dấp của hiện tượng quý tộc hóa đô thị. Đây là một quy luật kinh tế gần như tất yếu khi dòng vốn du lịch đổ mạnh vào các khu di sản.

Du lịch bùng nổ, giá bất động sản và phí mặt bằng tại vùng lõi bị đẩy lên rất cao. Hệ quả là những cư dân gốc, những người thợ thủ công, những gánh hàng rong gắn với nhịp thở phố cổ dần không còn đủ khả năng duy trì sinh kế tại chỗ.

Họ chuyển nhượng nhà cửa, dời ra ngoại vi. Nhường chỗ cho các mô hình lưu trú, quán xá và dịch vụ phục vụ thị trường đại trà.

Khi phần “ruột” – tức đời sống tự nhiên của cư dân – bị rút dần khỏi di sản, phố cổ sẽ rơi vào trạng thái “bảo tàng hóa”. Nó đẹp về kiến trúc nhưng lạnh lẽo về đời sống.

Trên thế giới, nghịch lý này đã đẩy nhiều đô thị di sản vào những cuộc đại phẫu cân não.

Venice sau nhiều năm bất lực nhìn cư dân bản địa rời đi đã phải thử nghiệm các biện pháp hành chính mạnh tay như thu phí vào thành phố để giảm tải khách du lịch. Kyoto nhiều năm đối mặt phản ứng của cư dân vì du khách làm biến dạng đời sống địa phương. Barcelona siết chặt Airbnb để ngăn khu trung tâm lịch sử biến thành nơi chỉ dành cho khách vãng lai.

Những câu chuyện ấy chính là chiếc gương để Hội An nhìn thấy tương lai của mình.

Giữ được người ở lại mới giữ được di sản

Đánh giá một cách công bằng, cũng cần nhìn nhận rằng chính dòng vốn du lịch suốt gần ba thập niên qua đã mang lại nguồn lực tài chính rất lớn để Hội An trùng tu, cứu vớt hàng trăm di tích gỗ cổ khỏi sự tàn phá của thời gian và lũ lụt miền Trung.

Vì thế, việc xây dựng bộ quy chế mới cần một sự khéo léo và thấu cảm sâu sắc về kinh tế học di sản. Tránh rơi vào cực đoan hóa bảo tồn.

Nếu một cư dân sống trong ngôi nhà di sản của cha ông nhưng bị tước bỏ quá nhiều cơ hội mưu sinh bởi các quy định hạn chế kinh doanh, họ sẽ không còn động lực để ở lại phố cổ. Khi đó, bảo tồn vô tình trở thành gánh nặng thay vì niềm tự hào.

Hội An có lẽ sẽ phải tiến tới một mô hình quản trị chia sẻ, lấy cộng đồng cư dân làm trung tâm. Nguồn thu từ vé tham quan cần được tái đầu tư rõ ràng vào đời sống vùng lõi. Những hộ gia đình duy trì nghề truyền thống, giữ nếp nhà cổ, tiếp tục sinh sống thật trong phố cổ cần được hỗ trợ bằng các chính sách thuế, sinh kế và an sinh đủ mạnh.

Bởi xét đến cùng, sự thành bại của bộ quy chế mới không nằm ở lượng dây điện được hạ ngầm hay số biển hiệu LED bị tháo dỡ. Tầm vóc thật sự của một đô thị di sản sẽ được đo lường sau tất cả những cuộc chấn chỉnh ấy. Mà “đơn vị đo” là những căn bếp gia đình còn đỏ lửa trong phố cổ. Là tiếng rao đêm còn vọng qua những bức tường vàng cũ kỹ. Là mong muốn sống đời sống thật của cư dân, tại chính đô thị này…

Hội An: Gia đình văn hóa mới được làm lưu trú đón khách tại phố cổ

Nhà cổ Hội An, tiếng thở dài hơn theo mùa lũ