Nghĩa tình biên giới

Loạt bài: Hưng Điền: Hơn nửa thế kỷ chờ người về "vùng trắng"
Bài 1 | Ngôi đền chưa xây ở vùng đất nhớ
Bài 2 | Hưng Điền & trận Trâu Len: Lời kể từ 'người biết chuyện'
Bài 3 | Người già ở Hưng Điền: "Tôi từng bốc 80 bộ hài cốt một ngày”
Bài 4 | Gặp người trực tiếp cầm quân trận Trâu Len
Bài 5 | Hưng Điều - vùng đất "buộc phải dừng chân"
Bài 6 | Những cuộc ra đi ở Hưng Điền

Bài 7: Giấc mơ của Hưng Điền

Chiều cửa khẩu chộn rộn cảnh người ta chở nhau, đèo bòng hàng hóa qua cầu, “xuất - nhập cảnh”. Một người đàn ông mặc đồ lao động, chở theo một người phụ nữ, ôm một thùng nước tăng lực Number1 và một thùng mì gói Hảo Hảo đang xuất trình giấy tờ ở Trạm kiểm soát để về nước.

Hình ảnh người Campuchia lái những chiếc xe máy treo đầy hàng tiêu dùng “quốc dân” của người Việt khá thú vị với chúng tôi. Anh Đoàn Văn Quý (Tạp chí Nông thôn Việt) phát hiện “bà con Campuchia qua mình toàn mua trứng đem về”. Và chỉ một đoạn ngắn quanh cửa khẩu này, đã có rất nhiều vựa trứng.

Nỗi niềm cửa khẩu

Phát hiện đó được anh Đại úy Nguyễn Võ Hoàng - Trưởng Trạm Kiểm soát Biên phòng Tân Hưng xác nhận. Bà con ở phía ngoại biên đối diện rất thích ăn trứng; nên trứng gà, trứng vịt là một trong những mặt hàng được “giao thương” nhiều nhất ở đây.

Mỗi ngày có khoảng 140 - 150 người và khoảng 120 - 130 phương tiện xe máy của người dân hai nước qua lại cửa khẩu, chủ yếu là để mua nhu yếu phẩm. Bà con chỉ được qua lại trong khoản thời gian từ 6 - 18 giờ hàng ngày. Ban đêm, Trạm kiểm soát làm nhiệm vụ bảo vệ biên giới. Các cán bộ ở Trạm chỉ giải quyết nhập cảnh ngoài giờ khi bên bạn có người đau ốm khẩn cấp, cần cấp cứu ở bệnh viện đa khoa Tân Hưng.

Chiều sập xuống thật nhanh. Chiếc cầu biên giới như bận rộn dần lên. Sắp đến giờ đóng cửa khẩu. Trạm kiểm soát Biên phòng Tân Hưng nằm trên ấp Cây Me, cặp theo đường tỉnh 820. Đối diện là trục đường Trăm Dồ, kết nối đường tỉnh 820 đến đường kênh 79 qua UBND xã Hưng Điền, kết nối đường tỉnh 819 đến xã Tân Hưng. Còn phía Campuchia là Đồn Cảnh sát Svay A Ngong, đóng quân tại xã Chàm, huyện Kong pung T'ro Béc, tỉnh Pray Veng.

Mấy tháng trở lại đây, nơi này rộn ràng thông tin cửa khẩu Tân Hưng “có thể lên cửa khẩu chính”. Đó cũng là ý chí của tỉnh Tây Ninh. Theo Công văn số 7421/UBND-NC ngày 04/5/2026 của UBND tỉnh Tây Ninh về việc rà soát, lập hồ sơ xác định phạm vi và quy hoạch cửa khẩu, quy trình này đang được giao cho các ngành triển khai. Trên cơ sở đề xuất tại Tờ trình số 1432/TTr-BCH của Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh, UBND tỉnh giao Sở Ngoại vụ làm đầu mối tham mưu thủ tục song phương với phía Campuchia và xây dựng Đề án nâng cấp theo Quyết định số 1200/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Đồng thời, các sở, ngành liên quan như Nông nghiệp và Môi trường, Tài chính, Xây dựng, Ban Quản lý Khu kinh tế cũng được giao nhiệm vụ rà soát hiện trạng đất đai, quy hoạch bến bãi logistics và tham mưu bố trí nguồn vốn đầu tư công để chuẩn bị các điều kiện hạ tầng cần thiết.

Đó cũng là tâm huyết của chính quyền xã Hưng Điền. Anh Lê Thành Yên - Chủ tịch UBND xã nói: “Hiện nay, mỗi người đi qua cửa khẩu không được mang hàng hóa có giá trị quá 2 triệu đồng. Mỗi tháng chỉ được đi 3 lần. Vậy nên đâu có giao thương được gì. Trong khi các doanh nghiệp từ TP.HCM nhiều lần ngỏ lời muốn đi bằng đường này để xuất khẩu hàng hóa, sẽ rút ngắn hành trình của họ rất nhiều. Còn với địa phương, nếu có cửa khẩu chính thì sẽ giải quyết được rất nhiều thứ”.

Giấc mơ Hưng Điền

Một chiếc cầu hẹp, vài ba vựa trứng, những thùng mì gói và thùng nước ngọt thắt vội sau yên xe máy… Bức tranh biên mậu suốt bao năm qua dường như vẫn chỉ dừng lại nơi những cuộc mưu sinh đơn lẻ. Định mức 2 triệu đồng một lượt người, mỗi tháng ba lần qua lại chỉ đủ cho một gia đình bên kia biên giới đong gạo, mua vài vỉ trứng, nhưng quá chật chội để dung dưỡng khát vọng phát triển của một vùng đất.

Chính quyền và người dân Hưng Điền có quyền ước mơ cửa khẩu Tân Hưng trở thành cửa khẩu chính.

Khi đó, khu vực này sẽ chính thức bước vào danh mục được ưu tiên bố trí nguồn vốn ngân sách để đầu tư hạ tầng đồng bộ. Nơi đây sẽ hình thành trạm kiểm soát liên hợp hiện đại, bãi tập kết và kiểm tra hàng hóa tập trung, cùng hệ thống kho ngoại quan.

Bài toán giao thông bế tắc bấy lâu buộc phải được giải tận gốc: ngân sách nâng cấp các tuyến đường sá phải được rót về, nhằm đảm bảo nền đường chịu được tải trọng của những đoàn xe tải nặng, xe container rầm rộ qua lại. Những cây cầu còm cõi tải trọng 8 tấn hay những cung đường oằn mình vì ổ gà ổ voi từ Tân An về không thể thắt cổ chai vùng đất này mãi. Giao thông được khơi thông, cứu vãn giấc mơ thông thương của các doanh nghiệp đang chực chờ ngoài cửa ngõ, mà giải tỏa luôn nỗi u uất trăm năm của nông dân xứ này về sự cô lập giữa đường sá cách trở.

Đường thông, thì hạt lúa Hưng Điền cũng dứt được cái “mệnh thiên di”. Một cửa khẩu song phương cùng hạ tầng hoàn chỉnh sẽ kéo các nhà máy sơ chế, kho bãi logistics và chuỗi chế biến sâu về đóng ngay tại vùng nguyên liệu. Lúc ấy, bà con đâu chỉ bán lúa tươi; dịch vụ phụ trợ, kho bãi, sang tải hàng hóa, kiểm dịch nông sản và đàn gia súc sẽ mọc lên quanh vùng biên. Người nông dân bớt cảnh làm cả đồng lúa mênh mông mà phải cắn răng mua từng ký gạo đắt.

Tất cả đang còn trong giấc mơ. Giấc mơ đó làm chúng tôi nhớ đến những người con người đã đến Hưng Điền gần 60 năm trước, cũng để giữ đường vận tải qua biên giới này, để chống lại cái thân phận “vùng trắng” người ta cố áp lên nơi này, bằng cả sinh mạng. Mà dường như, hai chữ “vùng trắng” vẫn chưa thực sự buông tha. Nó chỉ đổi nghĩa. Hưng Điền hôm nay đang đối mặt với một thứ “vùng trắng” giữa thời bình: trắng nhà máy xay xát giữa rốn lúa; đường sá gập ghềnh, cầu hẹp tải yếu, trắng bóng những chuyến xe tải nặng thông thương; trắng hệ sinh thái doanh nghiệp đủ sức tạo công ăn việc làm để giữ chân lớp trẻ.

Và ngay bên dòng kinh Nguyễn Văn Trỗi - nơi ghi dấu trận Trâu Len và đại diện cho hàng ngàn trận sinh tử không tên - vẫn trắng dấu tích dù người bổn xứ luôn đau đáu tri ân. Ở chính nơi chứa đựng lịch sử thì không một chỉ dấu, khu tưởng niệm cũ thì không có tên trên bản đồ số, và không một nơi tưởng niệm đủ ấm cúng để làm chốn an trú cho tiền nhân... để rồi trắng luôn một điểm dừng chân cho người đời sau tìm về.

Cái “vùng trắng” của sự quạnh quẽ, thiếu hụt sinh kế và điểm tựa tinh thần ấy cứ bủa vây, khiến mảnh đất biên viễn dẫu bạt ngàn màu xanh của lúa mà lòng người vẫn nơm nớp trống trải.

Một cung đường của du lịch

Chính vì vậy, khát khao dựng một ngôi đền tưởng niệm bên dòng kinh Nguyễn Văn Trỗi không đơn thuần chỉ là câu chuyện tâm linh hay tấm lòng trả nợ quá khứ. Trong hình dung của một cuộc kiến tạo dài hơi, khu tưởng niệm khang trang bên kinh lịch sử sẽ là lời giải cho sự thiếu vắng ấy: nó trở thành một điểm dừng chân thực sự giữa vùng trắng bấy lâu. Mà điều này, có ngay trong lời tâm sự của những vị lãnh đạo địa phương mà chúng tôi có dịp trò chuyện.

Theo đề xuất của UBND xã, khu tưởng niệm Khu vực kinh Nguyễn Văn Trỗi sẽ được xây ngay đầu kinh, dự toán 20,2 tỉ đồng. Trong đó, 5 tỉ đồng dành cho đền bù, giải tỏa và san lấp mặt bằng; 6,2 tỉ đồng xây mới nhà trưng bày; 1,4 tỉ đồng cho nhà văn hóa; 1,2 tỉ đồng cho nhà đón khách; hơn 3,6 tỉ đồng làm đường giao thông nội bộ và trồng cây xanh cảnh quan; cùng các hạng mục bãi giữ xe, cổng tường rào, nhà bảo vệ.

Quy mô ấy cho thấy Hưng Điền không chỉ muốn dựng một nhà bia để thắp nhang rồi đi, mà đang dốc lòng kiến tạo một điểm dừng chân thực sự. Một nơi vừa là chốn an trú thiêng liêng cho những người lính ngã xuống, vừa đủ không gian đón tiếp thân nhân, cựu chiến binh và khách thập phương.

Nhìn rộng ra bản đồ liên kết: Hưng Điền chỉ cách Khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen chừng 16 cây số – khu Ramsar thứ 7 của Việt Nam với cảnh sắc hoang sơ hiếm có. Một hành trình khép kín đầy sức gợi sẽ mở ra: du khách về Láng Sen ngắm chim trời cá nước, ghé Hưng Điền dừng chân khu tưởng niệm ngay bên dòng kênh mà chạm vào quá khứ của một dải đất kỳ lạ, hiểu được cái gốc gác tinh thần của người xứ này; rồi từ đó thong thả ngược lên cửa khẩu ngắm nhịp giao thương rộn rã nơi ngọn Sông Trăng.

Bức tranh Hưng Điền từ đó thoát khỏi cái cảnh “chỉ để người ta lướt qua”, “hạt lúa gặt xong thì xuống xuồng đi luôn”, “nuôi con lớn lên rồi đi mất”. Người ta có chỗ để “lớn”, để trở về, để dừng lại, hạt lúa không còn trôi dạt vô danh. Con Người Hưng Điền thoát mệnh thiên di, có một chốn an trú đích thực để gắn bó, dựng xây biên ải.

MINH TRÂM