Nông sản
Thanh trà Huế có từng là phẩm vật tiến vua?
Từ một dòng ghi chép về “quả thanh trà” ở Thổ Rí thế kỷ 16 đến giống “thanh dữu” trong mục thổ sản Thừa Thiên thời Nguyễn, lịch sử thanh trà cho thấy một hành trình phát triển lâu dài. Nhưng câu chuyện thanh trà Thủy Biều từng là phẩm vật “tiến vua”, có thực sự được văn bản triều Nguyễn xác nhận?
Trong nhiều năm, thanh trà Thủy Biều (phường Thủy Biều, nay là phường Thủy Xuân, TP. Huế) thường được giới thiệu như một sản vật từng được cung tiến triều Nguyễn. Câu chuyện ấy xuất hiện liên tục trong các bài viết về đặc sản Huế, trong lễ hội và cả những nghi thức “cung tiến thanh trà” được phục dựng những năm gần đây.
Từ thanh trà Thổ Rí
Dấu vết sớm đáng chú ý về thanh trà nằm trong Ô Châu cận lục, bộ địa chí do Dương Văn An hoàn thành năm 1555. Đây là tư liệu quan trọng về vùng đất từ Quảng Bình đến phía bắc Quảng Nam ở thế kỷ 16. Về sau Quốc Sử quán triều Nguyễn cũng sử dụng tác phẩm này làm nguồn tư liệu biên soạn Đại Nam nhất thống chí.
Trong phần ghi về sản vật, sách có câu: “Quả thanh trà ở Thổ Rí cực ngon”.
Đây là chi tiết đặc biệt. Ít nhất từ giữa thế kỷ 16, tên gọi “thanh trà” đã xuất hiện trong địa chí và được mô tả như loại quả ngon nổi tiếng ở Thổ Rí. Nhưng Thổ Rí không phải Thủy Biều.
Tư liệu này chỉ cho phép khẳng định một điều: thanh trà là tên loại quả đã được ghi nhận ở vùng Thuận Hóa từ thế kỷ 16. Nó chưa thể nối thẳng quả thanh trà Thổ Rí với thanh trà Nguyệt Biều, Lương Quán hay Thủy Biều sau này.
Giả thuyết cây thanh trà theo dòng cư dân Thổ Rí vào định cư bên sông Hương đến nay, vẫn chỉ dừng ở mức giả định dựa trên gia phả và liên hệ địa phương, chưa có chuỗi tư liệu cổ liên tục chứng minh.
Trao đổi về câu chuyện thanh trà từng là phẩm vật tiến vua, TS. Trần Đình Hằng, Giám đốc Phân viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam tại Huế, cho rằng, chưa đủ cơ sở để khẳng định.
“Mọi người có thể diễn giải hay dàn dựng nghi thức để quảng bá, điều đó tùy thuộc vào cách làm văn hóa hiện đại. Nhưng ở góc độ nghiên cứu, không thể lấy sự sáng tạo thay bằng chứng lịch sử.”
Theo ông, nếu không có văn bản gốc chứng minh, việc gắn thanh trà với chuyện tiến vua hay bất cứ giai thoại nào là điều khó thuyết phục.
Đến giống “thanh dữu” ở Thừa Thiên
Một tư liệu khác thường được dẫn lại là Đại Nam nhất thống chí. Trong phần thổ sản Thừa Thiên, sách có nói đến một loại "thanh dữu", được mô tả "quả nhỏ hơn dữu, đầu nhọn, khi chín màu vàng, vị ngọt thơm”.
Trong Hán văn, “dữu” là tên gọi một nhóm quả thuộc họ cam quýt, thường được hiểu là bưởi. Thanh Dữu có thể hiểu là một loại “dữu” có những đặc điểm riêng.
Những mô tả trên khiến người đọc dễ liên tưởng đến thanh trà: quả không lớn, đầu nhọn, chín vàng và vị ngọt thơm. Tuy nhiên, nguyên văn không gọi loại quả này là “thanh trà” mà dùng tên “thanh dữu”. Hơn nữa, nó nằm ở mục Thổ sản, không phải phần quy định phẩm vật bắt buộc cung tiến.
Sự nhầm lẫn hiện nay thường bắt đầu từ việc đánh đồng hệ thống ghi chép của triều đình.
Trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (Quyển 120, Lễ bộ 52, phần “Vật”) có ghi rõ lệ chung về cung tiến phương vật, những vật mới đến và hoa quả của Thừa Thiên. Điều đó chứng minh triều Nguyễn có chế độ cung tiến sản vật địa phương rất cụ thể.
Nhưng để kết luận “thanh trà Thủy Biều là phẩm vật tiến vua” vẫn còn một khoảng cách tư liệu bắt buộc. Đến nay, các văn bản gốc được đối chiếu cho bài viết này chưa tìm thấy ghi chép xác nhận điều đó.
Có không thanh trà tiến vua?
Không khó để tìm những thông tin được nhắc đi nhắc lại: dưới thời Nguyễn, hàng năm thanh trà phủ Thừa Thiên được tuyển chọn kỹ để dâng vào cung vua.
Trong quá trình chúng tôi tìm hiểu về lịch sử cây thanh trà, bên cạnh thư tịch, góc nhìn từ ký ức dân gian địa phương cũng đưa ra những lát cắt đáng suy ngẫm.
Ông Võ Bá Sơn, một người dân trồng thanh trà tại Thủy Biều, chia sẻ: “Ngày xưa có phải thanh trà tiến vua hay không thì tôi không biết. Tôi chỉ biết mình lớn lên ở vùng đất này đã thấy cây thanh trà. Ở làng này ngoài thanh trà chúng tôi còn trồng các loại bưởi đỏ, bưởi trắng, bưởi bàng. Trước đây cứ vào dịp rằm tháng 7 hàng năm, những gia đình trồng thanh trà, bưởi ở Nguyệt Biều này đều chọn những quả đẹp, ngon nhất để dâng cúng ở đình làng. Người ta gọi là cúng lệ.”
Cũng theo ông Sơn, nhiều giống bưởi cũ trồng ở Thủy Biều từng bị thay thế vì không hiệu quả kinh tế. “Giá bán quá thấp nên người dân chặt đi để trồng thanh trà và các loại bưởi khác.”
Chi tiết này cho thấy tiến trình hình thành vùng chuyên canh thanh trà, bưởi ở Thủy Biều mang đậm dấu ấn kinh tế - xã hội hiện đại.
Điều này không có nghĩa phủ nhận khả năng thanh trà từng được lựa chọn làm quà biếu, lễ vật hay được đưa vào các nghi thức cung đình. Vấn đề ở đây là chưa có tư liệu đủ rõ để gọi đó là một phẩm vật tiến vua theo lệ định của triều Nguyễn.
Sự rõ ràng này không làm thanh trà Huế kém giá trị. Ngược lại, nó trả sản vật về đúng giá trị thực: một cái tên xuất hiện từ địa chí thế kỷ 16, một giống quả được ghi nhận thời Nguyễn, và qua nhiều thế kỷ lao động của người dân, thanh trà Thủy Biều trở thành một thương hiệu đặc sản lừng danh nhờ thổ nhưỡng và chất lượng vượt trội.
Do đó, giai thoại “tiến vua” nên được đặt đúng vị trí: một cách diễn giải truyền thông và một thực hành văn hóa đương đại. Còn về mặt lịch sử, khi chưa có văn bản xác nhận, không nên biến giai thoại ấy thành một sự thật được triều Nguyễn ghi nhận.
Bởi một đặc sản có lịch sử hàng trăm năm, hoàn toàn không cần phải khoác thêm hai chữ “tiến vua” mới khẳng định được giá trị của mình.
Từ tục cúng đình làng đến nghi thức tái hiện
Tục dâng thanh trà tại đình làng Nguyệt Biều và Lương Quán vào rằm tháng Bảy vốn là nét sinh hoạt tín ngưỡng dân gian thuần túy. Mỗi mùa thu hoạch, bà con chọn những quả thanh trà ngon nhất dâng cúng tri ân thần linh, tổ tiên. Sau đó, các trái đẹp được trưng bày rồi đấu giá gây quỹ hương khói cho làng.
Năm 2018, nghi thức “cung tiến thanh trà vào Đại Nội” được tái hiện trong khuôn khổ một hoạt động văn hóa do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phối hợp tổ chức. Việc tái hiện một nghi thức trong đời sống văn hóa đương đại, vì thế, không thể tự nó trở thành bằng chứng cho một lệ cung tiến của triều Nguyễn nếu không có tư liệu lịch sử xác nhận.
