Thanh trà Huế: Từ 'tiến vua' đến những câu hỏi ở vùng trồng mới

Một mùa thanh trà nữa lại về trên những ngôi làng Nguyệt Biều, Lương Quán, Trung Thượng của vùng Thủy Biều, nay thuộc phường Thủy Xuân, TP. Huế.

Trong những khu vườn bên sông Hương, trái bắt đầu chuyển màu. Người hái, người lựa, người đóng thùng. Nhịp sống mùa vụ khiến những ngôi làng vốn khá tĩnh lặng trở nên rộn ràng.

'Hộ khẩu' thanh trà ở Thủy Biểu

Ở Nguyệt Biều, anh Mai Văn Nga gắn bó với những gốc thanh trà qua nhiều mùa quả.

Anh Nga kể, từ ngày về làm rể làng Nguyệt Biều, anh cùng vợ là chị Giáng Hương theo nghề thu mua thứ đặc sản này. Những mùa cây trĩu quả cũng là những mùa hai vợ chồng đi từ vườn này sang vườn khác, rồi đưa trái ra các chợ để bán.

"Nguyệt Biều cùng Lương Quán và Trung Thượng từng thuộc phường Thủy Biều, TP. Huế cũ, là vùng đất gắn với cây thanh trà nổi tiếng và những khu vườn bên sông Hương", anh Nga nói.

Dù người dân quen gọi là trái cây đó gắn với tên Thủy Biều, nhưng trong các làng làm nên địa danh này, Lương Quán mới là nơi trồng nhiều hơn cả. Vùng đất thấp ven sông, được hưởng nguồn phù sa từ sông Hương, từng là nơi cây trồng này phát triển tốt và trở thành sinh kế của nhiều thế hệ cư dân.

Từng gắn với những câu chuyện “tiến vua”, khi sản vật này được tuyển chọn để dâng vào cung dưới triều Nguyễn. Câu chuyện ấy theo thời gian trở thành một phần ký ức của vùng đất và góp thêm danh tiếng cho đất Thủy Biều.

Nhưng rồi những khu vườn ấy cũng thay đổi theo thời gian.

Ông Hoàng Trọng Cự, một lão nông ở làng Nguyệt Biều, cho biết trước đây đất ven sông được bồi đắp phù sa nên phát triển tốt. Sau khi hệ thống thủy điện phía thượng nguồn sông Hương hình thành, lượng phù sa về hạ du giảm, đất đai dần chai cứng, loại cây này cũng mai một theo thời gian.

“Sau này phù sa chủ yếu về Lương Quán, rồi khu vực xóm trên của Trung Thượng. Còn ở đây, nhiều người chuyển sang trồng bưởi”, ông Cự nói.

Theo ông Cự, thanh trà và bưởi có thể khó phân biệt khi nhìn từ xa, nhưng vẫn có những dấu hiệu riêng. Trái quê thượng hạng này thường nhọn về phía cuống, trong khi bưởi có dáng tròn hơn. Lá nó nhỏ, mỏng còn lá bưởi to và dày hơn. “Ăn thì nó có vị ngọt thanh, còn bưởi thì khác”, ông nói.

Lang thang vùng đất mới

Từ vùng đất ven sông Hương, cây này được đưa đến những vùng đất mới và hình thành thêm các vùng sản xuất ở Hương Trà, Hương Thủy và Phong Điền...

Khi những vườn cây ở Thủy Biều vào vụ thì ở Phong Thu, vùng đất thuộc Phong Điền bên sông Bồ, thì nhà vườn cũng bắt đầu chín tới.

Thống kê mới nhất cho thấy, đến năm 2026, toàn TP. Huế có khoảng 860 ha thanh trà, trong khi vùng Thủy Biều chỉ có khoảng 140 ha. Như vậy, phần lớn diện tích cây này của Huế hiện đã nằm ngoài vùng đất vốn làm nên tên tuổi của Thủy Biều.

Năm 2024, trái thanh trà Huế được cấp Chỉ dẫn địa lý. Phạm vi theo đó cũng không chỉ gói gọn ở Thủy Biều mà còn bao gồm nhiều địa phương khác của Huế, trong đó có Phong Thu, Hương Vân, Dương Hòa.

Khi cây rời vùng đất gốc, câu chuyện không còn chỉ là bảo tồn một vùng cây trái. Đó còn là câu chuyện về cách giữ chất lượng của một sản phẩm khi vùng sản xuất ngày càng rộng.

Chốn mới có... căn cước, nhưng chỗ cũ thì chưa

Tôi hỏi nhiều người Huế, nếu đặt một quả hái ở Phong Thu và một quả Thủy Biều, nhìn bằng mắt thường, thì sao? Chẳng khác nhau bao nhiêu, nhiều người khẳng định.

Nhưng khi điều kiện thổ nhưỡng tạo nên những quả ấy không hoàn toàn giống nhau, thì sao?. Đất khác, nguồn nước khác, tuổi cây khác. Cách chăm sóc, bón phân, phòng trừ sâu bệnh và thời điểm thu hái cũng có thể khác, chất lượng liệu có giống nhau?.

Và tại sao xưa kia sản vật tiến vua này chỉ hạn chế vào một vùng đất khu biệt ven sông Hương?.

Nó đã có... hộ khẩu ở nhiều vùng đất khác, thì câu chuyện không chỉ là mở rộng diện tích, mà còn là làm sao để chất lượng và nguồn gốc sản phẩm được nhận diện rõ ràng giữa các vùng trồng.

Ai cũng biết rằng, tên gọi chung không tự nó làm cho quy trình sản xuất giữa các vùng trở nên giống nhau.

Huế hiện có khoảng 3.788 ha cây ăn quả, với 18 mã số vùng trồng, tổng diện tích khoảng 141 ha. Riêng thanh trà, một vùng sản xuất 3,2 ha ở Phong Thu đã được cấp mã số vùng trồng. Trong khi đó, vùng Thủy Biều, cũng là nơi làm nên tên tuổi cho món thức Huế ấy lại chưa có mã số!

Bà Lê Thị Lan Dung, Giám đốc HTX Thanh trà Thủy Biều, cho biết việc xây dựng mã số vùng trồng chưa được bà con quan tâm nhiều, vì phần lớn cây này hiện vẫn bán lẻ tại các chợ. Các đơn vị thu mua cũng chưa đặt điều kiện phải có mã số vùng trồng.

Từ vườn cây đến thị trường

Năm ngoái, HTX do bà Dung làm giám đốc phối hợp cùng Công ty TNHH Huế Specialty đưa hơn 1 tấn dán nhãn VietGAP, có truy xuất nguồn gốc, vào hệ thống Kingfoodmart tại TP.HCM.

Hơn 1 tấn không phải sản lượng lớn. Nhưng khi bước vào một hệ thống phân phối hiện đại, trái cây này phải mang theo nhiều thứ hơn một cái tên: tiêu chuẩn sản xuất, truy xuất nguồn gốc, quy cách đóng gói và khả năng giao hàng.

Một chuyến hàng như vậy không chỉ là thêm một đầu ra, mà còn là phép thử xem nó có thể đứng ở đâu trong hệ thống phân phối hiện đại.

Nhưng vụ mùa năm nay, sản phẩm của HTX trên chưa thể quay lại Kingfoodmart. Thay vào đó, theo bà Lan Dung, HTX Thủy Biều đưa khoảng 5 tấn quả tươi vào hệ thống trái cây sạch tại Hà Nội.

Con số này đáng chú ý khi đặt cạnh sản lượng của vùng.

Thủy Biều hiện có khoảng 140 ha trồng, sản lượng khoảng 400 tấn/vụ. Trong khi đó, lượng quả đi vào hệ thống trái cây sạch Hà Nội năm nay mới khoảng 5 tấn, với giá 45.000 đồng/kg đối với trái loại 1.

5 tấn so với 400 tấn, con số tự thân đã nói lên nhiều vấn đề.

Nó cho thấy phần lớn cây trái này ở Thủy Biều vẫn đang đi theo con đường tiêu thụ truyền thống: bán tại chợ, qua thương lái và các đầu mối quen thuộc.

Đối với người trồng, thị trường truyền thống có ưu điểm là dễ bán, ít yêu cầu về hồ sơ và tiêu chuẩn. Nhưng khi muốn đi vào hệ thống phân phối hiện đại, sản phẩm phải đáp ứng nhiều điều kiện khắt khe hơn.

Đó cũng là lý do câu chuyện mã số vùng trồng của Thủy Biều cần được nhìn từ thị trường, thay vì chỉ xem đó là một thủ tục quản lý sản xuất.

Ở Thủy Biều hiện có hàng trăm khu vườn, nhiều hộ sản xuất và mỗi gia đình có cách chăm sóc riêng. Muốn hình thành một mã số vùng trồng, những khu vườn ấy phải được tổ chức thành một vùng sản xuất có quy trình và khả năng kiểm soát. Đó mới là phần khó.

Hôm nay, cây đã đi ra khỏi Thủy Biều để mang một cái tên mới có gắn định danh Huế. Những vùng đất mới giúp diện tích sản xuất được mở rộng và sản phẩm có thêm nguồn cung. Nhưng khi một thương hiệu địa phương được tạo nên từ nhiều vùng trồng, câu chuyện về nguồn gốc và chất lượng cũng trở nên quan trọng hơn.

Những mùa cây trái nức tiếng này tại xứ Huế lại về. Với người trồng, điều họ quan năm nay bán cho ai, với giá nào. Còn với người mua, câu hỏi đơn giản hơn: Nó được trồng ở đâu?