Nghĩa tình biên giới

Loạt bài: Hưng Điền: Hơn nửa thế kỷ chờ người về "vùng trắng"
Bài 1 | Ngôi đền chưa xây ở vùng đất nhớ
Bài 2 | Hưng Điền & trận Trâu Len: Lời kể từ 'người biết chuyện'
Bài 3 | Người già ở Hưng Điền: "Tôi từng bốc 80 bộ hài cốt một ngày”
Bài 4 | Gặp người trực tiếp cầm quân trận Trâu Len
Bài 5 | Hưng Điều - vùng đất "buộc phải dừng chân"

Bài 6: Những cuộc ra đi ở Hưng Điền

Điểm dừng cuối của chúng tôi tại Hưng Điền là cửa khẩu phụ Tân Hưng. Chỉ còn một chiếc cầu nhỏ bắt qua khúc eo của ngọn Sông Trăng là bước lên đất Campuchia, nhưng cửa khẩu này chỉ phục vụ người địa phương. Chúng tôi dừng lại. Việc dừng hay đi ở vùng đất này đã trở thành một mạch nghĩ ám vào tôi.

Hạt lúa cũng… đi

Một chiếc xe tải chất đầy rơm lừng lững bò qua con đường trước cửa khẩu. Anh Lê Quang Vinh - Trưởng phòng Kinh tế xã Hưng Điền nói:

- Toàn bộ lúa ở Hưng Điền đều bán tươi tại ruộng. Thương lái ở Tiền Giang, Đồng Tháp qua mua rồi chở về dưới. Dân ở đây làm lúa, nhưng phải mua gạo ăn.

Chiếc xe rơm vẫn chưa đi khuất, các ngả đường trước cửa khẩu đều hẹp và lúp xúp xe cộ, hàng quán. Lại có thêm mấy chiếc tải khác cũng chất đầy rơm chầm chậm bò tới. Trồng lúa là nghề chính ở Hưng Điền. Toàn xã có 9.040 hecta lúa, chia trên đầu 5.026 hộ thì mỗi hộ cũng non 2 hecta. Vậy mà tất cả đều phải bán lúa tươi, rồi mua gạo về ăn.

- Có nhà máy xay xát nào đâu! Cả xã không có lấy 1 cái, lái nó tới mua rồi nó chở đi thôi! - ông Tư Thành từng sang sảng nói vậy khi đứng ngay kinh Nguyễn Văn Trỗi. Chỗ ấy là di tích lịch sử, mà cũng là một cánh đồng lúa thẳng cánh cò bay.

Ông Lâm Hồng Khanh gắn bó cả đời với những thăng trầm của vùng đất Hưng Điền. Thời bom đạn, có đoạn ông phải qua tá túc ở đất Campuchia. Sau giải phóng, ông làm cán bộ xã, rồi chủ tịch xã Hưng Điền B. Giờ, ông về hưu, quản lý việc kinh doanh gia đình, chuyên cung cấp phân bón và vật tư nông nghiệp cho bà con. Ông gắn bó với nghề nông ở Hưng Điền theo mọi nghĩa. Từ cái thời chạy giặc, chỉ được “về làng theo giờ quy định”, lúa gặt xong phải đào hầm cất giữ; cho đến khi làm một quản lý địa phương, và sau cùng là một người kinh doanh trực tiếp với khách hàng là nông dân. Ông nói:

- Ngày xưa cũng không đến nỗi mua gạo, ở đây có mấy máy chà gạo nhỏ, nông dân bán cho thương lái 9 phần thì cũng giữ lại 1 phần để dành đem chà ăn dần trong mùa. Nhưng sau thấy việc bảo quản cũng rủi ro, mối mọt, chuột phá, nên hầu hết là bán trắng tại ruộng. Thương lái đi theo kinh 79 tới tận ruộng gom lúa, bà con mình gặt xong thì về tay không.

Gạo bán ở Hưng Điền cũng là gạo từ Đồng Tháp, Tiền Giang, hoặc cánh Tân An đưa về. Hiện, giá lúa bán tại ruộng là 6.600 - 6.700 đồng/kg. Giá gạo ngoài chợ trung bình khoảng 15.000 - 28.000 đồng tùy loại.

Nhà máy xay xát gần Hưng Điền nhất là ở Hậu Thạnh, cách 50km. Chi tiết này gây choáng váng với những vị khách. Bởi suốt dọc đường quanh xã, nhìn đâu cũng thấy lúa. Đối chiếu số liệu, con số 9.040 hecta lúa/xã đã vào hàng cao của xứ lúa Đồng Tháp Mười. Như vậy, người Hưng Điền làm lúa nhiều bậc nhất nhưng chưa biết mặt mũi cái gọi là “giá trị gia tăng của nông sản sau thu hoạch”. Cứ bán nguyên liệu thô sơ nhất, với phần lợi nhuận thấp nhất trong chuỗi giá trị.

Anh Lê Quang Vinh nói vanh vách các số liệu về kinh tế địa phương. Theo anh, mỗi hecta lúa đem lại lợi nhuận khoảng 28 - 35 triệu/năm. Mỗi hộ trung bình gần 2 hecta thì thu nhập cũng chỉ vào khoảng từ 50 đến chưa tới 70 triệu/năm, vẫn quá khiêm tốn. Mà người ở đây nhiều đời chỉ làm lúa, lúc nông nhàn thì đi chặt lục bình, làm thuê làm mướn, nuôi trâu bò, hoặc làm dịch vụ máy cày, máy xúc, phục vụ chính người địa phương. Khoảng mười mấy năm trở lại đây có thêm lựa chọn là làm hoa màu, hoặc chăn nuôi, nhưng tỉ lệ không cao, và thu nhập thì… hên xui. “Năm ngoái người làm dưa hấu lỗ đậm vì mất giá, có người lỗ cả trăm triệu, điêu đứng”.

Xã Hưng Điền đã và đang kêu gọi các doanh nghiệp về đầu tư nhà máy bảo quản, sơ chế sau thu hoạch ngay tại vùng nguyên liệu nhưng chưa có đơn vị nào mặn mà. Lý do là quá cách trở. Từ Tân An về Tân Hưng hơn 100km nhưng đi… như rùa bò vì đường xấu. Bà con xứ này hay tự trào rằng con lộ 62 về xứ họ là “con đường xấu nhất Việt Nam”. Chỉ 100km mà đi hơn 3 tiếng, mỗi ngày đi về đã mất hơn 6 tiếng. Chưa kể, tuyến đường từ Tân Hưng về Hưng Điền phải đi qua 5 cây cầu mà tải trọng chỉ 8 tấn. Doanh nghiệp có tâm huyết đến mấy cũng phải bó tay với đường sá. Nông sản làm ra phải xuống xuồng theo kinh 79 mà đi.

Hạt lúa xứ này như mang mệnh thiên di, sinh ra là phải rời khỏi nơi sinh rồi đi biền biệt.

Con người không có đường về

Không riêng chi hạt lúa, người trẻ Hưng Điền lớn lên cũng đi biệt. Bổn xứ chỉ có mỗi nghề nông, mà không có đường nào thoát khỏi khâu “bán nguyên liệu”. Doanh nghiệp thì hiếm hoi. Người trẻ cầm tấm bằng đại học trở về không có đất dụng võ. Người không học thì tới tuổi cũng “lên Bình Dương, Sài Gòn làm công nhân”. Họ ở lại luôn, không về.

Trong các cuộc họp, nội dung “thu hút nhân tài về địa phương” cũng rơi vào bế tắc như tất cả những cuộc “thu hút đầu tư”, “thu hút doanh nghiệp”.

Nói đến bức tranh sáng sủa nhất về việc làm kinh tế, người Hưng Điền lại nhớ ngay đến ông Ba Tráng (Trần Hùng Tráng) ở Gò Pháo. Ông là “đại gia lúa” nức tiếng Hưng Điền, từng có đến 100 hecta trồng lúa. Đất đai của ông chia cho các con cũng đủ khiến mỗi người con lọt vào hạng nhiều đất đai nhất xứ. Nhưng rồi nỗi khổ ải ruộng mạc vùng biên đánh bật những bậc hậu duệ còn chưa kịp dày gió dạn sương. Tiền bạc sinh ra từ ruộng không bù kịp thú ăn xài của người trẻ. Con cái ông Ba Tráng dần bán ruộng vườn. Giờ, sự nghiệp làm nông của gia đình đã đến hồi mờ nhạt.

Người đứng đầu ngành Kinh tế của Hưng Điền nói: “Mỗi hecta lúa lời 35 triệu đồng, thì làm 10 hecta cũng chỉ có 350 triệu đồng thôi, nhưng đó là cày cuốc đúng nghĩa mới xong. Người trẻ họ thấy đi làm công nhân sướng hơn, đỡ lo mưa nắng”.

(Còn nữa)

Bài 7 | Giấc mơ của Hưng Điền

Bài 2 | Hưng Điền & trận Trâu Len: Lời kể từ ‘người biết chuyện’

Bài 3 | Người già ở Hưng Điền: "Tôi từng bốc 80 bộ hài cốt một ngày”

MINH TRÂM