Câu chuyện nông nghiệp hôm nay

Trời biên giới Hưng Điền, Tây Ninh rát bỏng. Đã là cuối hè, đất trời như nắng đổ nắng tháo. Cái nóng quánh đặc, quất rát mặt, phả từ mặt đất, hơi gió và bao trùm dưới cái gắt gỏng của nắng. Tôi bước xuống xe, đi chưa đầy ba bước thì thấy đế giày níu lại. Nhìn xuống, lớp nhựa đường dưới chân đang mềm ra, chảy nhão dưới thứ nhiệt độ có thể nung chảy mọi sự kiên nhẫn.

- Đường mới làm… - tôi bật ra một suy đoán.

- Không, trời nắng quá nên nhựa chảy ra vậy thôi.

Con kinh cô độc giữa Hưng Điền

Anh Lê Quang Vinh, Trưởng phòng Kinh tế hạ tầng xã Hưng Điền đính chính vậy. Anh cũng “đính chính” luôn cái suy đoán trong đầu tôi về cái nắng cuối hè: “Hễ không mưa thì trời cứ nắng nóng cỡ vậy đó, nắng này cũng thường à, chưa phải kỷ lục gì đâu”. Rồi anh chỉ về phía biên giới Campuchia, nói, bên đó mới là… te tua, ngộp thở vì oi, chỉ có nắng ở trên rồi hơi nóng ở dưới, không tìm thấy một bóng cây ngọn cỏ nào trơn trọi.

Chúng tôi đang đứng ở vùng biên giới thuộc Long An cũ, giờ là Tây Ninh. Sau những cánh đồng kia là Campuchia. Con đường chạy giữa những cánh đồng vắng tanh như đang dẫn vào vô tận. Kinh Nguyễn Văn Trỗi chạy vắt qua cánh đồng, luồn dưới con lộ liên ấp mà chúng tôi đang đứng. Đi cùng đoàn, chị Như Quỳnh - Tổng giám đốc Công ty CP Truyền thông NTV - có lý khi đặt câu hỏi: “Nếu xây đền ở đây, thì được gì cho đời sống bà con?”.

Phải hỏi vậy, vì ở đó chẳng thấy nhà cửa, dân tình, chỉ thấy minh mông ruộng lúa. Vậy mà cán bộ xã Hưng Điền quả quyết rằng phải xây ở đây một ngôi đền, để lưu lại lịch sử của kinh Nguyễn Văn Trỗi. Cán bộ nói, thời chiến, liệt sĩ hy sinh ở đây phải đến hàng ngàn. Sau giải phóng, bà con đi cày ruộng vẫn thường phát hiện hài cốt. Người dân thì kể hoài chuyện một tiểu đoàn của mình tiêu diệt tiểu đoàn Trâu Len khét tiếng của địch hồi 1968 ở đây. Tuốt miệt Đồng Tháp, Tiền Giang người ta cũng còn kể.

Vậy mà trước mắt chúng tôi bây giờ không một dấu tích về những chuyện vừa nghe, chỉ thấy cánh đồng, con kinh - như ngàn vạn cánh đồng, con kinh ở miệt Tây Nam Bộ này.

- Nói nào ngay, cũng có nơi tưởng niệm rồi chứ. Hồi 2009 mình đã xây một cái nhà bia tưởng niệm Kinh Nguyễn Văn Trỗi, nhưng đặt ở… tuốt trong xóm, gần ủy ban xã, để tiết kiệm và cũng tiện đi lại. Chứ con kinh nằm giữa ruộng, đi mấy quãng đồng mới tới, muốn xây còn phải đổ đất cho cao lên, kinh phí đâu mà làm nổi. Giờ, di tích thật một nơi, nhà tưởng niệm một nẻo, mà cũng xuống cấp dữ dằn rồi. Bữa cán bộ trên tỉnh xuống khảo sát về khu tưởng niệm, cũng hỏi ý kiến cựu chiến binh. Tụi tôi nói nếu được làm thì nên làm ngay vị trí di tích, tức chỗ kinh Nguyễn Văn Trỗi luôn, tốn kém hơn chút cũng nên, vì nó là di tích lớn của cả cái vùng này.

Cựu chiến binh Nguyễn Văn Thành (Tư Thành) rành rọt nói vậy, rồi bàn tay gân guốc của lão nông vỗ vỗ lên ngực áo, nói: “Mỗi lần họp cử tri, tôi đều đề xuất xây cái đền này, ba chục năm rồi đó!”.

30 năm đề xuất xây một ngôi đền

30 năm đề xuất xây một ngôi đền. Đó là chi tiết đầu tiên khiến tôi ấn tượng kể từ lúc nghe về ý tưởng này. Nó ấn tượng là vì… khó hiểu. Một người đàn ông đã trở về thời bình hơn nửa thế kỷ, cũng thăng trầm áo cơm với biết bao chật vật đời thường, lại dành tâm huyết bền bỉ nhất đời cho một… ngôi đền. Nhờ vậy tôi cũng hiểu vì sao những cán bộ ở Hưng Điền, mỗi lần gặp chúng tôi ở cả TP.HCM lẫn ở Tây Ninh, đều nhắc về tâm huyết làm ngôi đền này.

Những con số kinh phí dự kiến 15 tỉ, rồi 20 tỉ từng sượt qua nét mặt ái ngại của những cán bộ vùng sâu. Giờ, khi đã đứng ở Kinh Nguyễn Văn Trỗi giữa vùng đất Hưng Điền, tôi lại thấy con số ấy lừng lững như một bài toán đố; còn những động lực để xây đền, những câu chuyện được kể nhằm chứng minh rằng chúng cần được tưởng nhớ… thì có vẻ mỏng manh như khói sương trước sức nóng hầm hập của vùng biên ải.

Kinh Nguyễn Văn Trỗi mải miết chảy xuyên đồng. Đầu kinh bắt đầu từ ngọn Sông Trăng, giáp Campuchia, rồi chạy hướng qua các tuyến kênh T5, kênh T9. Mút tầm mắt chỉ có lúa vàng và dòng kinh lặng lờ chảy. Không một bóng người. Đường liên ấp, nơi chúng tôi đang đứng là con đường độc đạo ngang qua khu vực này - thi thoảng có một xe qua lại. Dưới kinh không một bóng xuồng ghe. Vào mùa nước nổi, cả khu vực này ngập trắng. Chẳng thể hình dung dòng nước thảnh thơi này vốn là kênh đào trong thời chiến, vì mục đích làm hành lang vận chuyển khí tài từ Campuchia về. Cuối năm 1964, dân quân khởi công đào kinh, trùng với thời điểm Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi hi sinh, nên mọi người quyết định lấy tên kinh là Nguyễn Văn Trỗi để thể hiện niềm tưởng nhớ người anh hùng, cũng là cách để đặt xuống đó niềm quyết tâm đánh giặc.

Những sự thật dưới đồng

Giờ, việc xây khu tưởng niệm tại vị trí đó cần hơn 5 tỉ đồng để giải tỏa, san lấp mặt bằng, cộng với kinh phí xây dựng, ra con số hơn 20 tỉ.

Chị Quốc Hương - Phó Tổng biên tập Phụ trách Tạp chí Nông thôn Việt hỏi:

- Ngoài ý nghĩa lịch sử thì các anh có tính đến giá trị kinh tế của dự án này không? Người dân Hưng Điền sẽ được hưởng lợi gì từ công trình này?

Câu hỏi như lặp lại lần nữa thắc mắc chưa được trả lời rõ ràng của chị Như Quỳnh. Suốt chuyến xe trước đó, những gì chúng tôi được chứng kiến ở Hưng Điền là những xóm làng đơn sơ, những khu dân cư hoặc quá mới để có cảm giác về một nhịp quần cư ổn định, hoặc quá nghèo và thưa thớt để thấy chút tiện nghi cộng đồng. Còn lại là bạt ngàn ruộng lúa. Lúc nhắc đến chuyện ăn trưa, một cán bộ địa phương cho biết: “Phải ngược lên lại Tân Hưng, chứ Hưng Điền chưa có quán xá gì đâu”. “Tân Hưng” trong văn nói của bà con ở đây, chính là khu vực trung tâm hành chính của huyện Tân Hưng cũ. Còn ở đây, mọi thứ như một trật tự còn quá mới mẻ dưới góc nhìn của những vị khách đường xa. Vậy nên khi nhắc đến một công trình tiêu tốn hàng chục tỉ đồng, cả nhà báo lẫn người làm kinh tế đều tập trung vào “sinh kế người dân”.

Câu hỏi cụ thể đến vậy, mà như lọt thỏm trong tâm thế chuyện trò của những vị “chủ nhà”. Anh Trần Quốc Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Hưng Điền nói:

- Cái đó tụi tui cũng có tính đến rồi, nhưng để cho cụ thể thì khi công trình thành hình mình mới tính được.

Anh Cường nói rất thật, nhưng dường đôi bên vẫn chưa thực sự kết nối. Ước nguyện của người làm quản lý và cả những cựu binh vẫn chưa thể chưa lay động chúng tôi - những kẻ hậu thế “tỉnh táo” đang bị phân tâm vào hình ảnh xơ xác của nơi này. Còn những câu hỏi của chúng tôi thì quá “thực dụng kinh tế”, quá xa lạ với tâm tư của họ. Ruộng đồng minh mông đã che lấp gì ở đó? Cái nghèo khó, trắc trở của dân sinh đã làm lu mờ đi bao nhiêu phần trăm những câu chuyện cũ? Chúng tôi tin tâm huyết muốn làm khu tưởng niệm Khu vực Kinh Nguyễn Văn Trỗi tại vị trí lịch sử nọ là thật. Còn tại sao cả cán bộ lẫn người dân đều tâm huyết đến vậy với một công trình mang tính tinh thần, có lẽ chúng tôi chưa thể hiểu ngay...

Khu tưởng niệm không có trên Google Maps

Qua trưa, chúng tôi đến Khu tưởng niệm Khu vực Kinh Nguyễn Văn Trỗi ấp ngã Tư. Được xây từ năm 2009, 12 năm sau khi UBND tỉnh Long An ra Quyết định đăng ký bảo vệ di tích lịch sử văn hóa với Khu vực Kinh Nguyễn Văn Trỗi (năm 1997). Trong quyết định cách đây 29 năm viết, đây là Địa điểm ghi dấu chiến công của Tiểu đoàn 504 Kiến Tường trong trận đánh tiêu diệt Tiểu đoàn biệt kích Ngụy ngày 20/4/1968. Đó chính là trận đánh tiểu đoàn Trâu Len.

Khu di tích ở ngay trong khu dân cư, có hàng rào và bia chiến thắng. Đoạn đường từ cổng vào đến bia chiến thắng “dài” hơn nhiều so với diện tích 315m² của cả khu, vì… nắng. Nhìn quanh, mọi thứ đều như một hình ảnh sơn phết bên ngoài một cốt tường đã xuống cấp.

Xã Hưng Điền đã có một đợt trùng tu nhẹ, che đi những hoen rỉ trên hàng rào, lấp lại những khoảnh sân sụp lún, kẻ lại tấm bia phai màu. Hệ thống chiếu sáng và cảnh quan chưa từng được đầu tư, giờ cũng không kịp thắp sáng ban đêm khi bản thân công trình đã đến hồi sập sệ. Chúng tôi thắp nhang, đọc thông tin trên bia chiến công rồi đứng lặng một hồi. Không có một kỷ vật nào của trận đánh hay của vùng di tích. Không có gì nhắc nhớ lịch sử ngoài những dòng chữ ngắn gọn trên văn bia. Khu vực thắp nhang có mái che nhỏ, không che nổi cái nóng táp vào tứ bề.

Người đàn ông bên khu tưởng niệm cũ

Lạ một điều, Khu di tích ở ngay những con lộ đông dân bậc nhất của Hưng Điền, nhưng không hề có trên Google Maps. Chúng tôi lấy làm lạ lùng vì sự “kín tiếng” đó, cho đến khi ông Lâm Hồng Khanh - người dân sống ngay trước ngôi đền cho hay:

- Từ đó đến giờ không thấy thân nhân hay cựu chiến binh trong tiểu đoàn 504 ghé lại. Ghé thường xuyên nhất là lực lượng vũ trang và chính quyền địa phương thôi.

Một di tích cấp tỉnh có Quyết định bảo vệ di tích, có công trình và văn bia, nhưng không có kỷ vật, không điểm dừng chân, không có trên Google Maps. Những người từng chiến đấu và thân nhân của họ gần như không quay lại. Ông Khanh nguyên là Chủ tịch UBND xã Hưng Điền B cũ, cũng là một người từng sống qua thời chiến tranh và sống nhiều năm trong thời bình ở ngay khu tưởng niệm này. Dường như muốn “bù đắp” cho trải nghiệm của chúng tôi với khu tưởng niệm đơn sơ, ông lại nói về kinh Nguyễn Văn Trỗi, nhắc đến trận đánh Trâu Len, kể cùng những chi tiết chúng tôi đã được nghe qua người này người kia ở Hưng Điền. Những chuyện kể như một loại tri thức cộng đồng vẫn bạt ngàn trong người dân vùng này. Chỉ lạ là chính những người dân hiếm khi đến khu tưởng niệm đó, nhưng vẫn ngày ngày kể chuyện sử, vẫn đau đáu chuyện khói nhang, vẫn ra kinh Nguyễn Văn Trỗi đứng vọng về những đường vận tải cũ, vẫn miệt mài đòi xây đền suốt 30 năm.

Lúc chúng tôi nán lại bên nhà bia, nắng vẫn dội xuống mái che. Ngoài hàng rào, xe máy chạy qua rồi mất hút. Vài người đàn ông, phụ nữ đi ngang, chẳng có vẻ gì để ý đến chúng tôi. Ngoài xa khuất sau khu dân cư và mấy quãng đồng, con kinh Nguyễn Văn Trỗi vẫn chảy qua đó, bình thản như chưa từng có một thời người ta phải giành giật từng quãng nước để đưa người, đạn dược, lương thực qua đây.

(Còn nữa)

Bài 2: Hưng Điền xưa và trận Trâu Len: Lời kể từ 'người biết chuyện'

Dâng hương tại Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn Đường 20 Quyết Thắng, Trọng điểm Cà Roòng - ATP

Phép an cư lạc nghiệp ở Long An - Từ mái nhà kiên cố đến giấc mơ Nông thôn mới

MINH TRÂM