Văn hóa

Là loại hình kiến trúc độc đáo, nhà gươl đại diện cho di sản văn hóa lâu đời của đồng bào Cơ Tu ở vùng núi phía Tây Đà Nẵng và vùng A Lưới, Nam Đông của Huế. Với dân làng, gươl mang một ý nghĩa vô cùng thiêng liêng.

Nơi đây gắn liền với tiếng cồng chiêng ngân vang, với điệu múa tâng tung da dá rộn ràng cùng làn điệu hát, nói lý đầy sắc sảo. Nếu thiếu gươl, đời sống tinh thần của người Cơ Tu giữa đại ngàn Trường Sơn chẳng thể nào trọn vẹn.

Nét chạm uy quyền trên sườn gỗ

Theo tiếng Cơ Tu, gươl có nghĩa là cộng đồng. Đây là không gian diễn ra mọi sinh hoạt trọng đại của làng, đồng thời là nơi hội tụ tinh hoa văn hóa và trình độ kiến trúc điêu khắc của dân tộc.

Đồng bào Cơ Tu thường chọn vị trí cao ráo, thông thoáng để dựng gươl. Tùy vào vị thế và quy mô từng làng mà kích thước của gươl lớn nhỏ khác nhau, nhưng tựu trung lại, qua từng đường nét chạm khắc và hoa văn đặc trưng, không gian đời sống tinh thần của bà con hiện lên vừa phong phú vừa huyền bí.

Dưới đại ngàn Trường Sơn, gươl trở thành “trái tim” của làng, là “ngõ chạm” đầu tiên dẫn dắt bước chân du khách.

Nhà nghiên cứu dân gian Cơ Tu, ông Pơloong Plênh cho biết, khi đặt chân đến một ngôi làng Cơ Tu, mái nhà đầu tiên đập vào mắt lữ khách chính là gươl.

Đây là nơi gắn kết sức mạnh đoàn kết cộng đồng, diễn ra các lễ hội lớn nhỏ. “Đối với đồng bào Cơ Tu, làng nào không có gươl thì coi như làng đó không còn giữ được trọn vẹn bản sắc”, ông Plênh nói.

So với sự mộc mạc, tối giản của nhà âng (người Ve) hay nét trải dài thanh thoát của nhà dài (người Co), gươl Cơ Tu đứng ở vị trí đỉnh cao của nghệ thuật tạo hình. Công trình mang thông điệp về một không gian sống ẩn giấu qua lớp trang trí kiến trúc phủ dày, khắc họa trọn vẹn đời sống vùng cao.

Bậc thềm dẫn lên gươl Cơ Tu ghi dấu ấn bằng hình tượng mãnh thú chạm khắc tinh xảo, thể hiện uy quyền và triết lý nhân sinh trước thiên nhiên.

Nghệ nhân Bhriu Pố (ở xã Tây Giang, TP. Đà Nẵng) cho biết: “Gươl là ngõ chạm đầu tiên khi khách đến làng. Kiến trúc gươl càng sắc sảo, càng thể hiện được uy lực và uy thế của người làng. Vì thế, phụ nữ và trẻ nhỏ, đặc biệt là phụ nữ mang thai, thường ít khi vào gươl”.

Theo lối kiến trúc truyền thống, gươl là nhà sàn dựng trên một cây cột lớn ở giữa và tám cây cột nhỏ xung quanh. Mái nhà lợp lá cọ hoặc lá tranh, hai đầu hồi chạm khắc hình gà trống hoặc cặp sừng trâu.

Bên trong gươl thường tạc những linh vật tượng trưng cho sức mạnh như rồng, trăn, hổ, báo, thậm chí có cả hình mặt quỷ ở cột cái.

Sau mỗi mùa lễ hội đâm trâu hay cúng tế lớn, đồng bào thường cắm sọ các loài thú lớn dọc theo sườn gỗ nhà gươl, tạo nên hình ảnh rất độc đáo.

Đó cũng là lý do người trẻ hay phụ nữ mang thai thường e dè khi bước vào không gian này, bởi quan niệm tâm linh về linh hồn thú dữ vẫn còn hiện hữu.

Với lối kiến trúc, hoa văn mỹ thuật được khắc họa đậm nét, gươl Cơ Tu là tổng thể câu chuyện của làng, phản ánh sinh động đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào, kết nối con người và thần linh thông qua hình tượng điêu khắc độc đáo.

Neo giữ hồn gươl

Ai từng vào thăm gươl thôn Lăng (xã Tây Giang, TP. Đà Nẵng), ngước nhìn những vết đục đẽo thô mộc trên sườn gỗ, hẳn sẽ cảm nhận rõ một buôn làng thu nhỏ đang cựa mình thức giấc. Hơi thở cộng đồng, nếp sống ngàn đời hiển hiện rõ nét qua từng hình ảnh điêu khắc, chạm trổ.

Khác với nhiều công trình cộng đồng thông thường, kiến trúc gươl thôn Lăng được tạc nên bởi tài nghệ thâm hậu của những nghệ nhân dân gian.

Người Cơ Tu rất sáng tạo khi biết lồng ghép khéo léo hoa văn kiến trúc vào nghệ thuật đan lát. Những tấm phên, moong, không chỉ là vật che chắn, mà được đan cài tỉ mỉ từ tre nứa thành các mảng hoa văn dích dắc, hình vuông mang âm hưởng thổ cẩm, mang lại hiệu ứng thị giác sắc nét cho không gian.

Sự tài hoa không chỉ dành riêng cho nam giới với búa, đục hay rựa sắt. Tại thôn Lăng, các nghệ nhân nữ cũng tự tay thổi hồn vào không gian qua những chiếc chiếu, chiếc gối ngủ dệt hoa văn độc đáo, góp phần hoàn thiện bức tranh văn hóa rực rỡ dưới mái lá gươl.

Không chỉ đẹp về phần nhìn, gươl thôn Lăng còn chứa đựng chiều sâu tâm linh kỳ bí. Nghệ nhân Clâu Nhấp chia sẻ rằng người Cơ Tu có niềm tin mãnh liệt vào vạn vật hữu linh: "Mọi thần vật đều có hồn. Hồn tốt sinh thần, hồn không tốt sinh quỷ dữ".

Chính vì thế, bên cạnh các hình tượng quen thuộc, họ còn khắc hình ca’bhây (mặt nạ quỷ dữ) với nét mặt uy nghi, dữ tợn đặt ở mặt tiền hoặc bên trong gươl nhằm khắc chế ma quỷ, bảo vệ bình yên cho bản làng.

"Đi tìm thời gian đã mất"

Gươl cũng là chốn lưu giữ những ký ức đẹp về sự gắn kết cộng đồng. Trong trí nhớ của người già, có thời điểm hàng chục nghệ nhân rủ nhau lập tổ đan lát ngay tại gươl.

Họ miệt mài gọt vót, truyền dạy cho nhau từng kỹ thuật lồng ghép hoa văn khó. Nhờ những thế hệ nghệ nhân tâm huyết, gươl thôn Lăng ngày nay vẫn sừng sững, không chỉ làm rạng rỡ diện mạo ngôi làng văn hóa tiêu biểu, mà còn gìn giữ trọn vẹn "phần hồn" của người Cơ Tu giữa nhịp sống đương đại.

Thế nhưng, giữa thời buổi gỗ rừng cạn kiệt và những quy định khắt khe về bảo vệ rừng, giữ được một mái gươl đậm chất truyền thống chưa bao giờ dễ dàng. Nhiều bản làng lực bất tòng tâm, đành dựng những nhà cộng đồng bằng bê tông cốt thép, lợp ngói đỏ, khoác vỏ bọc mô hình gươl.

Đó dẫu sao là nỗ lực đáng trân trọng để giữ lại không gian sinh hoạt chung. Chỉ tiếc là, dẫu bền đến đâu, những bức tường gạch tô vẽ hoa văn giả gỗ đó mãi vắng đi tiếng búa đục miệt mài, mùi khói bếp ngai ngái và hơi thở vạn vật hữu linh của núi rừng.

Nhìn gươl xi măng mọc lên, người già chỉ biết lặng ngắm những thớ gỗ tròn trơ trụi ngoài hiên, tự hỏi khoảng trống đó liệu có còn ai bù đắp nổi bằng hồn cốt thuở ban đầu?

Dưới bóng cây nêu của người Cơ Tu

Tục “trả nghĩa” trong đám cưới của người Cơ Tu

LAM TRÀ