Dưới bóng cây nêu của người Cơ Tu
Với người Kinh, cây nêu chỉ dựng lên mấy ngày Tết rồi hạ xuống. Nhưng với bà con Cơ Tu, cây nêu (X'nur) gắn trọn với một đời người, đi cùng họ trong các dịp lễ của gia đình, cộng đồng.
Ngoài mang ý nghĩa tâm linh, cây nêu giữa làng còn là nơi gửi trọn niềm tin, khát vọng. Thế nhưng, đằng sau niềm vui dựng nêu ngày hội là nỗi trăn trở về sự mai một. Những nghệ nhân già am hiểu cội nguồn ngày một ít, trong khi thế hệ trẻ vẫn loay hoay tìm cách tiếp nối.
Từ gỗ rừng, bàn tay người thợ làng làm nên cây nêu của người Cơ Tu
Mấy tháng trước, sân nhà của già làng Alăng Ngọc ở thôn APăng, xã Sông Kôn, TP. Đà Nẵng rộn ràng hơn hẳn. Đám cưới trâu (piệc zal) của đứa cháu gái bên chồng tôi sắp diễn ra.
Theo luật tục của người Cơ Tu, việc đầu tiên các già làng lo nghĩ chính là chuyện dựng nêu. Trong tâm thức của bà con, cây nêu là nơi trú ngụ của thần linh (Giàng) khi về ăn hội, chứng giám cho duyên lứa đôi nên chẳng ai dám làm qua loa.
Những ngày trước lễ cưới diễn ra, khi còn rất sớm, thanh niên khỏe mạnh cùng các già làng đã vào rừng xa. Họ cẩn trọng chọn những cây tre già thật thẳng, chọn sợi dây mây to chắc chắn, chịu được sức vùng vẫy của con trâu. Cây được chọn tuyệt đối phải thật đẹp, không bị sâu, không có dây leo quấn bám hay tổ chim, tổ kiến trên thân để sẵn sàng đón Giàng.
Đêm đó, bên bếp lửa bập bùng già Ngọc vừa tỉ mẩn vót từng dải trẻ non, vừa trầm ngâm: "Ngày xưa, việc chọn cây và người hạ cây nghiêm ngặt lắm cháu ạ.
Đàn ông vào rừng phải là người có gia đình êm ấm, ăn ở hiền lành, không vi phạm luật tục. Phụ nữ tuyệt đối không được chạm vào gỗ trong suốt quá trình đục đẽo để giữ trọn tính trang nghiêm.
Mỗi nhát rìu hạ xuống đâu phải chỉ đẽo cho đẹp con mắt, đó là cái tâm thuần khiết mình gửi tới Giàng”.
Chính sự nghiêm cẩn trong tâm thức đã thổi linh hồn vào từng khúc gỗ thô nhám. Để rồi qua nhiều ngày đêm miệt mài đẽo gọt, cây nêu dần lộ diện giữa đất trời như một kiệt tác nghệ thuật chứa đựng cả kho tàng ẩn ngữ của người Cơ Tu.
Chạm khắc “mã gen” văn hóa trên cây nêu
Đứng nhìn những người đàn ông lớn tuổi trong làng tỉ mẩn gọt đẽo, tôi mới thấy hết sự kỳ công mà họ gửi gắm vào cây nêu. Không cần máy móc hay sơn phết hiện đại, họ rành rọt dùng chính chếc rìu, cái đục quen thuộc để tạc nên từng đường nét.
Màu sắc trang trí cũng linh hoạt theo thời gian. Nếu ngày xưa người Cơ Tu lấy màu đen đượm từ than củi, màu đỏ mài ra từ rễ cây hay củ gấc, màu trắng lấy từ vôi đá, thì nay họ kết hợp thêm sơn công nghiệp để màu sắc bền theo năm tháng.
Khác với cây nêu tre đơn giản ở miền xuôi, cây nêu Cơ Tu mang cấu trúc phân tầng rất tinh tế. Trên đỉnh (nơi Giàng ngự trị) là giao điểm của hai ngọn tre uốn cong bọc ngoài.
Tại đây, nghệ nhân tạc hình con chim Triing (chim hồng hoàng đất) bằng gỗ, với đôi cánh như đang chao nghiêng xoay theo hướng gió, mang theo lời khấn nguyện bình an, hạnh phúc lứa đôi dâng lên Giàng.
Giữa thân cây nêu được kết bằng những dải tua rua thắt từ thân tre non trắng muốt, rủ xuống tựa như chùm lúa trĩu hạt, biểu tượng cầu mong cuộc sống luôn ấm no, hạnh phúc.
Đặc biệt, trên thân cột gỗ, hình ảnh nam nữ được chạm khắc tỉ mỉ trong tư thế múa tâng tung da dá, thể hiện sự sinh sôi nảy nở và trường tồn của tộc người Cơ Tu.
Xung quanh là các đường hoa văn răng cưa, gợn sóng cách điệu hình sông suối, núi đồi trập trùng nhìn rất bắt mắt. Còn phía dưới cùng là phần trụ chắc chắn, không trang trí, được cắm sâu vào lòng đất như điểm tựa gắn kết con người trong cộng đồng với nhau.
Nói về giá trị biểu tượng độc đáo này, nhà nghiên cứu văn hóa Cơ Tu, ông Pơloong Plênh nhận định: "Cây nêu của người Cơ Tu không đơn thuần là cột nghi lễ, đó là bảo tàng sống thu nhỏ về nghệ thuật tạo hình và tư duy vũ trụ quan của cộng đồng.
Cấu trúc ba tầng thể hiện trọn vẹn sự hài hòa giữa con người, tự nhiên, thần linh. Hình ảnh chim Triing trên đỉnh, từng đường nét điệu múa tung tung da dá tạc vào thân gỗ chính là pho sử sống động, gửi gắm khát vọng sống, bản sắc thẩm mỹ của người Cơ Tu qua hàng trăm năm."
Rộn rã nhịp chiêng, vòng xòe ngày cưới
Ngày cưới đã đến. Tôi hòa vào đoàn nhà gái, hân hoan theo chân mọi người tiến vào khoảng sân rộng trước nhà già làng Alăng Ngọc. Ngay dưới bóng cây nêu cao vút, không khí trang nghiêm, náo nức của ngày cưới như hiện rõ trên từng khuôn mặt của cả chủ lẫn khách. Dưới chân cây nêu, con trâu hiến tế đã được buộc chắc chắn bằng những vòng dây mây dẻo dai, sẵn sàng cho nghi lễ trọng đại.
Tiếng trống, tiếng chiêng bắt đầu ngân lên vang vọng giữa không gian núi. Dưới bóng cây nêu sừng sững, nghi lễ cưới hỏi gắn liền với tục đâm trâu truyền thống bắt đầu diễn ra.
Những người đàn ông lớn tuổi giương cao chiếc dù bước đi dẫn đường, đi theo sau là thanh niên vừa nhịp nhàng di chuyển thành vòng tròn quanh cây nêu, vừa cất tiếng hú dài vang vọng núi rừng.
Ngay sau đó chị em phụ nữ nhanh chóng khép vòng tròn múa điệu da dá. Đôi tay dâng cao đầy thành kính, bước chân nhịp nhàng theo tiếng cồng chiêng uyển chuyển trong điệu múa tâng tung da dá dâng lên Giàng. Cây nêu đứng ở chính giữa như trục tâm linh nối đất với trời, chứng giám vẹn tròn duyên lứa đôi.
Đứng dưới chân cây nêu. Mọi lo toan hay khúc mắc trong cuộc sống thường nhật dường như tan biến. Đón đoàn nhà gái chúng tôi là những ánh mắt và nụ cười rạng rỡ.
Mọi người chuyền tay nhau chén rượu cần thơm nồng, ăn miếng thịt nướng chấm muối rừng, chúc cho đôi trẻ gắn kết trọn đời. Cây nêu lúc này trở thành điểm tinh thần thiêng liêng, nơi các già làng nhắn nhủ con cháu biết thương yêu nhau, biết giữ gìn cách sống mộc mạc, sắt son của người Cơ Tu qua bao đời.
Tre già, măng có kịp mọc?
Thế nhưng, đứng giữa không gian rộn rã ấy, lòng tôi lại ngổn ngang trăn trở. Hôm đó, thanh niên Cơ Tu đến xem dựng cây nêu đám cưới rất đông, nhưng người thực sự biết làm lại chẳng có mấy ai.
Các bạn trẻ chủ yếu chỉ phụ giúp những việc vặt khi các già nhờ đến, lúc lấy cái đục, khi giữ dải bông tre hoặc buộc lại sợi dây mây. Rất ít người hiểu hết ý nghĩa của từng đường hoa văn răng cưa, hay tự tay tạc được con chim Triing như xoay mình trong gió.
Đứng nhìn những bóng lưng còng miệt mài gọt đẽo, anh Alăng Nghĩa (19 tuổi, ở thôn Apăng, xã Sông Kôn, TP. Đà Nẵng) thật thà tâm sự: "Em rất tự hào về cây nêu của dân tộc mình, nhưng bảo tự tay đục đẽo thì khó lắm. Em không làm được.
Làm cây nêu không có trong sách vở hay công thức nào cả, tất cả đều nằm trong đầu và đôi tay khéo léo của các già làng. Người trẻ giờ đi học xa, làm công ty nên ít có thời gian gắn bó với làng bản.
Nhìn các già tạc hoa văn tinh xảo, em vừa mê vừa ngại. Nếu có cơ hội được chỉ dạy em sẽ cố gắng học để bảo tồn văn hóa của dân tộc mình.”
Lời tâm sự thật của Nghĩa như khoảng trống thế hệ đang ngày một nới rộng. Những "bóng cây cổ thụ" am hiểu tường tận cội nguồn như già Bh'riu Pố, nghệ nhân Ca Lâu Nhím, Cơlâu Blao... giờ đây đã vào tuổi xế chiều.
Rất mong địa phương miền núi chú trọng thông qua các hội trại sáng tác hay các lớp truyền dạy tại nhà Gươl, để các già làng dốc hết tâm huyết trao lại từng nét đẽo, nhát đục, với đau đáu duy nhất giữ cho tiếng rìu tạc cây nêu không bị thất truyền trong đời sống hiện đại.
Giữ nếp làng giữa nhịp sống mới
Cuộc sống miền núi giờ đã mang diện mạo mới. Đường bê tông nối liền các thôn bản, ánh điện lưới thắp sáng các mái nhà. Thế nhưng, nhịp sống hiện đại không làm người Cơ Tu mất đi bản sắc. Trừ những dịp đau thương như ma chay, mỗi khi bản làng có lễ hội hay sự kiện trọng đại, họ lại cùng nhau vào rừng chọn cây dựng nêu.
Đặc biệt, cây nêu giờ đây không dừng lại trong không gian nghi lễ thuần túy mà đã bước ra đời sống, trở thành sản phẩm du lịch độc đáo tại các làng du lịch cộng đồng như Ta Lang (xã A Vương), Bhờ Hôồng (xã Sông Kôn) ...
Muốn di sản thực sự thành cái ăn cái mặc cho bà con, cốt lõi vẫn là trao niềm tin và sinh kế cho lớp trẻ. Một khi người trẻ tự tin cầm lại cái đục, cái rìu của người đi trước, họ sẽ giữ vững cái gốc của núi rừng để đưa văn hóa quê mình đi cùng thời gian mà không bao giờ đứt gãy.
