Xuất nhập khẩu
'Sóng' giá gạo toàn cầu: Nhìn ngược từ lợi thế của Việt Nam
Dự báo nguồn cung toàn cầu sụt giảm, cùng việc giá gạo trắng 5% tấm của Thái Lan vọt lên mức đỉnh 446 USD/tấn, đang đẩy thị trường lương thực vào chu kỳ biến động mới. Trong bối cảnh các đối thủ lớn liên tục lập đỉnh giá, lúa gạo Việt Nam nghiễm nhiên được đặt vào vị thế "người đón sóng" với một viễn cảnh đầy hứa hẹn cho các doanh nghiệp xuất khẩu nước nhà.
Thế nhưng, nếu chỉ nhìn thị trường qua những con số kim ngạch, là chưa đủ. Chúng ta rất dễ bỏ qua những lực cản ngầm nơi hạ lưu. Đằng sau cái gọi là lợi thế xuất khẩu, thực chất là những bài toán đầy nghịch lý. Nếu không tháo gỡ tận gốc, hạt gạo Việt rất dễ rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan.
Khi giá gạo bán tăng không đuổi kịp giá thành
Mối lo ngại đầu tiên nằm ở sự vênh lệch giữa giá bán và giá thành. Cơn sốt giá lên tới 446 USD/tấn trên sàn giao dịch quốc tế, thực chất là một cuộc khủng hoảng. Nó xuất phát từ phía cung, do chi phí sản xuất bóp nghẹt. Tuyệt nhiên không phải sự bùng nổ từ phía cầu khi người tiêu dùng giàu lên. Giá dầu. Cước vận tải biển. Đặc biệt là giá nguyên liệu phân bón thế giới leo thang... Tất cả cộng lại, khiến các quốc gia nông nghiệp đều phải gánh một áp lực khổng lồ.
Nghịch lý ở chỗ, khi giá thế giới leo thang, chuỗi cung ứng lại co cụm như một phản xạ. Chi phí đầu vào quá cao đang tạo ra một lực cản tâm lý. Nhiều nơi tại Đông Nam Á bắt đầu cân nhắc việc cắt giảm diện tích hoặc trì hoãn gieo trồng. Và áp dụng ngay trong vụ mùa hiện tại. Việt Nam, dù sở hữu năng lực canh tác ba vụ chủ động nhờ hệ thống đê bao dồi dào, nhưng không phải là đủ. Vì chúng ta vẫn phụ thuộc tới 50% - 70% vào nguồn vật tư nhập khẩu.
Khi chi phí đầu vào tăng theo trục thẳng đứng, giá gạo xuất khẩu tăng tính bằng USD. Đừng vội mừng. Thực chất, đó là phản ánh muộn màng của dòng chi phí đã đội lên từ trước. Nếu biên độ tăng của giá bán không đuổi kịp vật tư nông nghiệp, biên lợi nhuận thực tế của cả chuỗi giá trị lại tụt thảm. Và, nông dân chứ không phải ai khác, bị tổn thương nhất.
Cuộc đối đầu thầm lặng giữa hạt gạo "ăn ngon" và "ăn no"
Nghịch lý tinh tế hơn nằm ở câu chuyện phân khúc. Đó là cuộc đối đầu thầm lặng giữa hạt gạo "ăn ngon" và hạt gạo "ăn no". Trận chiến này nổ ra khi sản lượng gạo toàn cầu niên vụ này dự báo giảm còn 538 triệu tấn. Đây là mức sụt giảm đầu tiên sau hơn một thập kỷ tăng trưởng liên tục. Nó là con đẻ dưới áp lực của hạn hán và diện tích gieo trồng thu hẹp. Đồng nghĩa với việc, các quốc gia nhập khẩu bị đẩy vào tâm lý hoảng loạn.
Nhiều năm qua, ngành lúa gạo đã dịch chuyển sang phân khúc chất lượng cao. Khẳng định vị thế bằng các dòng gạo thơm đặc sản như ST24, ST25. Đây là bước đi khôn ngoan khi thế giới bình yên dư dả. Tuy nhiên, khi thiên tai và El Nino đe dọa trực tiếp đến Ấn Độ, thì câu chuyện đã khác. Tâm lý thị trường lại bị bẻ lái sang một hướng thực dụng hơn nhiều.
Khi đối mặt với nguy cơ mất an ninh lương thực trong bối cảnh tồn kho chạm đáy, ưu tiên tối thượng của các chính phủ nhập khẩu đổi hướng. Tại châu Phi hay các quốc gia Đông Nam Á như Philippines, Indonesia lúc này, chính sách đều giống nhau. Họ lấy số lượng để lấp đầy những chiếc dạ dày trống. Họ tạm quên hương vị - vốn để chiều chuộng vị giác. Họ cần những dòng gạo trắng đại trà. Tất nhiên đó là phẩm cấp trung bình với chi phí rẻ nhất. Mục đích là để bình ổn xã hội, khi gạo là thực phẩm tối thượng cho dân sinh.
Việc chúng ta chủ động thu hẹp diện tích lúa thường vô tình tạo ra một khoảng lệch pha cung - cầu. Việt Nam đang có thứ thế giới thèm lúc bình thường. Nhưng lại có nguy cơ thiếu thứ các quốc gia đang khủng hoảng cần gấp. Nhất là khi nguồn cung 538 triệu tấn toàn cầu bị thắt chặt. Khi các nước nhập khẩu thắt lưng buộc bụng để ưu tiên cho mục tiêu sống còn, dòng gạo cao cấp giá cao ra sao? Lúc đó, rào cản về sức mua dễ hiện ra và cản đường chúng ta.
Lằn ranh đỏ của "dạ dày" nội địa
Cuối cùng, sức ép vô hình luôn hiện hữu chính là lằn ranh đỏ của thị trường nội địa. Một quốc gia xuất khẩu lương thực lớn luôn phải chơi một trò chơi cân não vĩ mô. Làm sao vừa tận dụng thời cơ giá gạo thế giới bước vào chu kỳ tăng đỉnh điểm để kiếm ngoại tệ? Lại làm gì giữ cho rổ hàng hóa trong nước không bị rớt vì bão giá? Đây là điều tiết vĩ mô.
Khi giá xuất khẩu lên mức cao, lực hút từ các cửa ngõ xuất khẩu sẽ gom tối đa nguồn cung trong nước. Từ đó, kéo theo giá gạo nội địa tăng theo. Để bảo vệ người tiêu dùng, đặc biệt là tầng lớp thu nhập thấp, nhà nước không thể ngồi yên. Các công cụ từ siết chặt dự trữ lưu thông tối thiểu cho đến kiểm soát tiến độ xuất khẩu sẽ phải kích hoạt. Điều này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp không bao giờ có thể tự do "đánh quả" trọn vẹn theo những cơn sóng giá. Họ quá hiểu cuộc chơi, bởi ranh giới kinh tế luôn bị quản trị nghiêm ngặt bởi bài toán an sinh xã hội.
Cơ hội từ sự chao đảo của thị trường toàn cầu là có thật, và vị thế của Việt Nam là không thể phủ nhận. Thế nhưng, lợi thế chỉ thực sự bền vững khi được nhìn bằng không bị "chao sóng". Một tư duy tỉnh táo và chiều sâu chuỗi cung ứng, là cần thiết. Vừa tự chủ vật tư để hạ giá thành. Vừa linh hoạt điều tiết giữa các phẩm cấp lúa. Giữ được sự cân bằng hài hòa giữa dòng chảy xuất khẩu với sự ổn định nội địa... Đó chính là chính sách kịp thời, đúng đắn.
