Văn hóa
Tiếng máy may lách cách ở xóm núi Trà My
Vùng quế Trà My quanh năm bảng lảng sương núi. Ở đó, có một người thợ may hơn ba mươi năm giữ gìn sắc phục truyền thống cho đồng bào Co, Ca Dong, Xơ Đăng.
Lên Trà My với chiếc máy chân đạp cơ hàn
Tôi gặp anh Trần Quang vào một buổi chiều mờ sương trên dốc núi Trà My. Người đàn ông sinh năm 1971. Anh đón khách bằng nụ cười hiền hậu và cái bắt tay thô ráp. Dáng vẻ mộc mạc, chất giọng Quảng Nam đặc sệt. Người đối diện dễ cảm nhận anh là người chân tình, gần gũi.
Anh Quang quê ở vùng Khương Mỹ, Tam Xuân (Tp.Đà Nẵng). Gia đình đông anh em. Cha mất sớm. Mẹ một mình gồng gánh nuôi con. Học hết phổ thông, cái nghèo níu chân khiến chàng trai trẻ đành gác lại giấc mơ đại học. Anh theo học nghề may, mong có cái nghề nuôi thân và phụ mẹ đỡ đần gia đình.
Đầu những năm 1990, vùng Tam Xuân rộn rã gọi từ những chuyến xe chở quế lên xuống Trà My. Anh Quang quyết định mang theo chiếc máy may Singer chân đạp cũ kỹ lên đây lập nghiệp. Đó là tài sản lớn nhất, anh có được nhờ vay mượn từ người thân, bạn bè.
'Hồi đó cực lắm chú ơi'
Những năm ấy, Trà My còn heo hút và thiếu thốn đủ bề. Tiệm may của anh chỉ là căn nhà tranh nhỏ nằm sâu trong con hẻm ở khu thị trấn cũ. Khách hàng quanh quẩn là bà con người Co, Ca Dong mang quần áo rách đến vá để đi rẫy.
“Hồi đó cực lắm chú ơi”, anh Quang cười hiền nhớ lại. “Có ngày mưa tầm tã, ngồi đạp máy may mà chân lạnh tê cứng. Tiền công nhiều khi chỉ vài nghìn đồng. Có bữa bà con trả bằng nải chuối, mớ rau rừng hay con gà”.
Cuộc sống càng thêm chật vật khi anh lập gia đình rồi sinh con nhỏ. Gian nhà thuê chật hẹp. Vợ chồng trẻ luôn chông chênh giữa nỗi lo cơm áo. Đã có lúc anh tính bỏ nghề, đưa vợ con về xuôi hoặc vào Nam làm thuê kiếm sống. Nhưng rồi sự chân thành, đùm bọc của bà con vùng cao đã níu chân người thợ may trẻ. “Nghĩ mình đã được đất này cưu mang thì phải cố bám lấy mà sống”, anh kể.
Cú sụp hầm trên non cao và chiếc phao cứu sinh cuộc đời
Những năm sau đó, quần áo may sẵn tràn lên vùng núi. Nghề may thủ công bắt đầu lao đao. Nhiều tiệm may lần lượt đóng cửa. Anh Quang cũng chật vật xoay xở để giữ nghề.
Rồi anh nhận ra một điều. Đồng bào Co, Ca Dong, Xơ Đăng rất yêu trang phục truyền thống. Nhưng chưa có nhiều nơi may đúng bản sắc văn hóa của họ. Anh bắt đầu tìm hướng đi mới cho mình.
Năm 2009, anh nhận may hơn 100 bộ trang phục truyền thống cho một trường học ở Nam Trà My. Tin rằng đây là cơ hội đổi đời, anh gom toàn bộ vốn liếng, vay thêm tiền để mua vải. Rồi anh thức trắng nhiều tháng liền để hoàn thành đơn hàng.
Thế nhưng ngày nghiệm thu, toàn bộ số trang phục bị phía nhà trường từ chối. Lý do là màu phối, hoa văn chưa đúng bản sắc của người Ca Dong, Xơ Đăng địa phương.
“Lúc đó như bị sụp hầm giữa núi”, anh Quang nhớ lại. “Bao nhiêu vốn liếng đổ hết vào đó. Nhìn đống quần áo mà tay chân bủn rủn. Nghĩ tới nợ nần với nồi cơm của vợ con mà chỉ muốn khóc”.
Đúng vào quãng thời gian khó khăn nhất ấy, anh gặp nhạc sĩ Dương Trinh. Ông là người con đồng bào Co ở làng Tak Kót, xã Trà Liên, khi ấy là Trưởng phòng Văn hóa – Thông tin huyện Nam Trà My cũ.
Nhạc sĩ Dương Trinh nghe chuyện người thợ may tâm huyết nhưng thất bại vì thiếu hiểu biết văn hóa. Ông tìm đến tận nhà trọ, động viên anh Quang. Rồi ông tận tình chỉ dạy anh từng chi tiết về trang phục truyền thống.
Nhờ người “thầy” đặc biệt ấy, anh Quang mới hiểu linh hồn từng dân tộc trong hoa văn, màu sắc. Người Co chuộng màu đen phối ngũ sắc tượng trưng trời đất. Người Ca Dong yêu sắc đỏ, vàng, đen gắn với mùa rẫy. Còn người Xơ Đăng thiên về nền đen, xanh cùng các họa tiết đa sắc tinh tế.
“Anh Dương Trinh như chiếc phao cứu sinh đời tôi vậy”, anh Quang xúc động nói. “Không có anh chỉ dạy, chắc tôi bỏ nghề lâu rồi”.
Nỗi niềm hạt cát bờ sông
Thế nhưng, khi bắt tay vào phục dựng, anh Quang như... chạm vào hư vô. Có một khoảng trống mênh mông trong văn hóa vùng cao nơi này. Hóa ra, nét văn hóa về trang phục, hoa văn thổ cẩm của người Co, Ca Dong, Xơ Đăng ở Trà My phần lớn chỉ tồn tại ký ức rồi được truyền miệng. Chưa có một công trình nghiên cứu khảo cổ nào liên quan. Không một công bố nào định hình một bộ váy, chiếc khố, vạt áo khoác của các dân tộc này...
Anh nhiều lần lặn lội vào các nóc xa trò chuyện. Ngay cả các vị cao niên bản địa vẫn tồn tại những góc nhìn khác nhau. Kể cả trong quy chuẩn màu sắc, hoa văn của trang phục lễ nghi, cúng tế, cưới xin, ma chay...
Để được đồng bào đón nhận, một quy chuẩn phải đến từ sự tường tận nếp sống của họ. Từ định hướng ban đầu của cố nhạc sĩ Dương Trinh, anh Quang đã mày mò, thiết kế, may mẫu. Anh thử đi thử lại hàng chục lần để đưa ra được phom dáng thống nhất. Mà mục tiêu là vừa giữ được nét đặc trưng của tộc người, vừa hài hòa yếu tố thẩm mỹ.
Vượt rào cản kỹ thuật, người thợ may miền xuôi lại đối mặt với... ý thức hệ của người trẻ.
Hiện nay, đa số người dân vùng cao vẫn ưa chuộng lối ăn mặc của người miền xuôi. Như quần tây, quần rin, áo phông, sơ mi hay đầm váy... Lớp trẻ bây giờ khi vận lên mình bộ trang phục truyền thống vẫn thấy ngượng ngịu. Họ chỉ mặc như một nghĩa vụ khi tham gia các buổi trình diễn, lễ hội quần chúng. Xong việc lại thay ra.
Thực tế, sự xuất hiện của trang phục thổ cẩm hiện chỉ mang tính sự vụ. Chúng được trang bị đại trà tại các trường nội trú, công sở, hay các đội văn nghệ. Còn trong nhân dân, hiếm thấy gia đình nào có trang phục truyền thống cho các thành viên. Một phần do điều kiện kinh tế của bà con vùng cao còn eo hẹp, chưa thể tự trang bị. Phần khác, ý thức gìn giữ trang phục cội nguồn đủ cao trong từng gia đình.
Cứ mỗi bận địa phương có hội hè, thi thố hay phong trào, bà con lại tất tả dắt nhau đi thuê quần áo. Hết hội lại đem trả. Đó là nỗi niềm đau đáu. Là cái thở dài đầy trăn trở của những người nặng lòng với văn hóa đại ngàn.
Dệt bản sắc đại ngàn vào nhịp sống đương đại
Sau cú vấp lớn và những trăn trở ấy, anh Quang gần như học lại từ đầu. Anh lặn lội vào từng nóc làng. Anh tìm gặp các già làng, nghệ nhân. Mọi cuộc trò chuyện đều hướng về cách mặc khố, áo choàng, trang phục lễ hội của đồng bào...
Mỗi lần may trang phục cho khách, anh đều may mẫu rồi mang đến cho già làng góp ý. Chỉ khi bà con “ưng cái bụng”, anh mới dám may hàng loạt.
Chính sự tôn trọng văn hóa bản địa ấy khiến sản phẩm của anh ngày càng được tin tưởng. Đồng bào từ khắp Nam Trà My, Bắc Trà My tìm đến đặt may. Tiệm nhỏ ở làng Trung Thị dần trở thành địa chỉ quen thuộc của người Co, Ca Dong, Xơ Đăng...
Veston cũng dùng... thổ cẩm
Không dừng ở phục dựng trang phục truyền thống. Anh Quang mạnh dạn đưa thổ cẩm vào các mẫu veston, áo dài, váy đầm, cà vạt, túi xách… Những bộ vest phối thổ cẩm mang hơi thở đại ngàn nhanh chóng được nhiều cán bộ, giáo viên, học sinh vùng cao yêu thích. Bà con thích vì vừa lịch sự, hiện đại nhưng vẫn giữ được hồn cốt dân tộc mình trong từng họa tiết.
Để có nguồn vải chất lượng, giá phù hợp với điều kiện của người miền núi, anh Quang lặn lội vào tận vùng dệt Ninh Phước, Ninh Thuận (nay thuộc Khánh Hòa) tìm đặt hàng. Anh chọn loại vải mềm, bền màu, phù hợp với khí hậu vùng cao để bà con mặc đi rẫy hay đi hội đều tiện dụng.
Dần dà, cơ sở may của anh trở thành nơi cung cấp trang phục cho các trường học, đội văn nghệ, cơ quan ở vùng cao Trà My. Mỗi dịp lễ hội cồng chiêng, lễ hội quế, lễ hội sâm Ngọc Linh…, anh và thợ gần như thức trắng đêm để kịp giao hàng. “Có những dịp lễ Tết phải bù thêm tiền túi trả công thợ làm đêm cho kịp tiến độ. Nhưng bà con tin tưởng giao việc thì mình không nỡ làm chậm”, anh cười hiền.
Ân tình trả lại núi rừng
Nhắc đến anh Quang, nhiều già làng, nghệ nhân ở Trà My dành sự quý trọng đặc biệt. Nghệ nhân Nhân dân, già làng Ca Dong gạo cội Hồ Văn Dinh ở làng Tam Lang, xã Trà Đốc nói: “Anh Quang may đồ đúng cái bụng người Ca Dong lắm. Từ màu sắc tới hoa văn đều rất chuẩn. Ảnh làm cho người vùng cao mình đẹp lên nhiều”.
Không chỉ được đồng bào yêu quý, anh còn nhận sự trân trọng từ những người làm công tác văn hóa địa phương. Ông Thái Hoàng Vũ, nguyên Chủ tịch UBND huyện Bắc Trà My cũ, chia sẻ: “Anh Quang hiểu rất sâu về trang phục truyền thống đồng bào Co, Ca Dong. Sản phẩm của anh không chỉ đẹp mà còn góp phần gìn giữ, lan tỏa bản sắc văn hóa vùng cao”.
Hiện cơ sở may của anh tạo việc làm thường xuyên cho nhiều lao động địa phương. Sản phẩm không chỉ phục vụ vùng quế Trà My mà còn được đặt hàng từ Phước Sơn, A Lưới, Đắk Lắk…
Nhiều năm gắn bó với núi rừng, anh Quang cũng nhận được nhiều bằng khen, giấy khen của tỉnh Quảng Nam và các địa phương về đóng góp trong bảo tồn văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số. Nhưng với người thợ may ấy, điều quý giá nhất không phải những tấm giấy khen mà là sự tin yêu của bà con vùng cao.
Chiều muộn, tôi chia tay anh Quang khi tiếng máy may vẫn lách cách vang lên trong con hẻm nhỏ. Chợt thấy vui vì đại ngàn xứ quế vẫn đang được giữ gìn hồn cốt bằng những đôi tay lao động giản dị.
Anh Quang tiễn tôi ra đầu dốc, cười hiền rồi nói như một lời tâm sự. “Ngày xưa mình nghèo khó, chính núi rừng và bà con vùng cao cưu mang gia đình mình. Chừ còn làm được ngày nào thì mình còn cố may đẹp cho bà con ngày đó. Mỗi đường kim mũi chỉ cũng là chút nghĩa tình mình trả lại cho đất và người Trà My thôi chú”.
