Hỏi chuyện Giám đốc HTX đầu tiên "dán bùa" cho rừng
Cũng vì bị “đánh úp”
Khi thông tin lan ra, là HTX Nông Nghiệp Hiệp Thuận huyện Hiệp Đức ngày 7/3/2024 đã mua bảo hiểm tín chỉ bão cho gần 155ha rừng trồng đạt tiêu chí quản lý rừng bền vững của gần 40 thành viên HTX và các hộ liên kết, cũng là HTX Nông nghiệp đầu tiên tại Việt Nam làm điều này, nhiều người mắt tròn mắt dẹt, trong đó có tôi. Nơi đó, đi tiếp một xã nữa là đến Hòn Kẽm Đá Dừng - một địa danh đầu nguồn sông Thu Bồn thâm sơn cùng cốc, thiếu thốn đủ thứ, vậy mà…
Phòng làm việc của Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX Nguyễn Đức Dương rộng chừng 6m2, nằm trong trụ sở Ủy ban. Hai bên tường cửa ra vào là hai vết nứt ngoằn ngoèo chạy giữa mảng vôi lúc xám bạc lúc ngả màu đất, tiết lộ tuổi thọ của nó cũng kha khá rồi. Nắng điên đảo, hai máy quạt chạy vù vù muốn thổi bay đống giấy tờ ngổn ngang. Tôi ngó ông Giám đốc sinh 1974, mặt đen sạm nhưng có đôi mắt biết cười, bèn… phán: “Giang hồ bao năm rồi quay về chốn cũ?”. “7 năm ở Sài Gòn, làm đủ thứ, về đây làm rừng, bị bà con kêu là đồ điên, chở củi về rừng”. Rồi nhịp kể cứ thế theo ông mà tải, rằng lập HTX năm 1997 khi đang làm việc ở chính quyền, đến năm 2002, ông kêu vài anh em tham gia trồng rừng gỗ lớn. Đến năm 2006, dự án WB3 trồng rừng của Ngân hàng thế giới khởi động, thế là vào guồng, trồng mãi đến giờ.
Tôi nói lại cái vụ ngỡ ngàng, là không tin được ở đây mua bảo hiểm tín chỉ cho rừng, bởi đến bây giờ chưa đến 5% số nông dân trên toàn quốc tham gia chương trình bảo hiểm thiên tai. “Ở đây thời tiết, địa hình khắc nghiệt, lại sợ nhất là bão. Năm 2018, HTX trồng giống cung cấp cho 500ha của dân, nhưng ai ngờ bão số 9 năm 2020 nó đánh úp, làm bọn tôi bay trắng 1,5 tỷ”. Ông nghiêng đầu thở ra, mà tôi đoán gương mặt ông lúc đó chắc như… thân cây gãy. “Nếu không bị thì từ 2022 - 2024 chúng tôi khai thác, trồng 7 năm, trừ chi phí, nông dân sẽ được ít nhất 140 triệu/ha với giá bây giờ”. “HTX sẽ lời bao nhiêu?”. “10 triệu/ha”. Năm 2022, Dự án Quản lý Rừng Bền vững và Bảo tồn Đa dạng Sinh học (VFBC) do Mỹ tài trợ khởi động. Ông Dương nói rằng, lúc đó tôi nói thật với họ là muốn tư vấn trồng rừng gỗ lớn và được cấp chứng chỉ bảo tồn sinh học, và muốn mua bảo hiểm bởi thời tiết ngày càng bất lợi quá. Nói là vậy, nhưng để đến cái lúc đặt bút ký với Công ty CP Bảo Minh là một dặm dài, bởi đi qua bao nhiêu quy trình.
“Dân đưa tiền cho tôi, không biết Tây Tàu mô hết”
Tôi nói với ông, rằng chúng ta chẳng lạ tâm lý nông dân là họ cần cái lợi trước mắt, cụ thể, thấy mới tin khi cái chi đó đụng tới túi tiền, còn lằng nhằng là họ lơ. “Thì đó, nên ban đầu chúng tôi lập quỹ phòng ngừa rủi ro để bà con yên tâm. Đóng góp của chủ rừng với mức đóng 200.000 đồng/ha/năm; bị thiệt hại từ 20% trở lên thì được hỗ trợ với mức từ 2 – 4 triệu đồng/ha (kinh phí này đủ để chủ rừng có thể chủ động mua giống)... Còn cái vụ ký bảo hiểm là thế này, bà con đóng tiền mua giá 200 - 500 ngàn/năm/ha. Nếu thiệt hại 30% trở lên thì được đền gấp 10 lần”.
“Nhưng con số đền bù là bao nhiêu?’. “Như tôi đã nói, là tùy vô tiền mình đóng, mức độ tuổi cây, cỡ mấy cũng có, tùy anh, họ không ép, như anh mua bất kỳ đồ chi, giá bao nhiêu thì sẽ đền bù giá trị tương xứng. Dự án này kéo dài đến tháng 1/2025 là kết thúc. Đây là chứng chỉ bão quốc gia do Công ty Công nghệ bảo hiểm Hillridge (Úc) và Bảo Minh thoả thuận hợp tác, hướng đến khách hàng trong lĩnh vực nông nghiệp. 7 ngày, kể từ ngày xảy ra bão, bà con sẽ được đền bù thiệt hại. Đây - ông chìa ra một hợp đồng - hộ ông Phạm Văn Nhiều, mua bảo hiểm gần 20 triệu/8ha/năm, khi thiệt hại sẽ được 253.614.595 đồng”. “Cơ sở nào để biết bão gây thiệt hại lớn nhỏ? Phương thức kiểm tra đánh giá ra sao?”. “Ở khoảng cách 25km, với bão cấp 10 - 11 thì chỉ số tổn thất là 5%, bão cấp 12 - 13 là 10%. Ở khoảng cách 50km, bão cấp 14 - 15 là 25%, bão cấp 16 là 50%. Còn ở khoảng cách 100km, bão cấp 17 là 50% và từ cấp 18 trở lên là 100%. Bảo hiểm thiên tai sử dụng dữ liệu thời tiết thu thập qua vệ tinh từ Hiệp hội Đại học Nghiên cứu Khí quyển (UCAR), với sự tài trợ của Quỹ Khoa học Quốc gia - một cơ quan chính phủ Hoa Kỳ, kết hợp với hệ thống phân loại cấp bão của Tổng cục Khí tượng Thuỷ văn, Bộ Tài Nguyên - Môi Trường. Hệ thống phân tích của Hillridge sẽ xử lý các yêu cầu bồi thường dựa trên sức gió và khoảng cách (trong phạm vi 100km) từ tâm bão đến tài sản được bảo hiểm, hư không hư không cần biết, theo đó mà tính, cũng không có chuyện đứng ra đếm cây gãy như mình…”.
Miền Trung năm nào cũng bão từ 4 - 6 cơn. Lụt không ngán bằng bão, con số thiệt hại khi bão lớn là khỏi phải nhắc, mà đối tượng hứng chịu nặng nhất là nông nghiệp và nông thôn. Tôi vẫn không… tha ông Dương, bởi là dân nhà nông, tôi biết nói cho lọt lỗ tai vụ này không khác chi làm ruộng hữu cơ. “Tôi kể anh nghe cái vụ ký ni lẽ ra có từ 2023, lúc đó tôi đã thu tiền dân, nhưng thủ tục pháp lý mới mẻ quá, nên năm nay mới ký. May phước cho tôi là 2023 không bão, không thì tôi biết ăn nói với bà con ra sao?”. “Dân có phản ứng khi anh thuyết phục bà con mua bảo hiểm không?’. “Không có mới lạ! Họ nói lâu ni bảo hiểm nhân thọ đó, xử không xong, kiện cáo tùm lum, huống chi cái thứ ni ở mô mô, hắn nằm ở đâu, chắc ăn không, ai biết, rồi bão lấy chi đo? Để họ chịu ký bảo hiểm, tôi mời các bên là dự án trên của Mỹ, dân, HTX, Công ty CP Bảo Minh và Công ty Phần mềm Hillridge, ngồi lại. Nghe xong, dân đưa tiền cho tôi nộp. Họ không cần biết Tây Tàu mô hết, tin tôi thôi, nếu bão xảy ra mà không được đền, tôi lãnh đủ! Dự án Mỹ tài trợ 2 năm, mà trước đó tôi đã thu tiền 1 năm, nên tôi trả lại hết, nếu không trả bà con cũng không biết”.
Công nghệ về nông thôn, người ta hay nói là cuộc cách mạng tư duy trên ruộng đồng, nhưng máy là máy, nông dân là nông dân. Lúc nãy tôi ghé chỗ cơ sở chế biến gỗ của HTX này, hỏi một chị đang đứng xẻ gỗ trong tiếng máy ầm ầm, chị nói “có chớ, chị mua chứng chỉ sinh học cho rừng, mua bảo hiểm”. Chị là Lê Thị Thu, ở thôn Bình Kiều xã Hiệp Hòa. Không dễ có được lời như thế, thốt ra như chực chờ ở nông dân. Với họ, uy tín cán bộ là duy nhất. Có lẽ ông Dương và anh em ở HTX này làm được điều đó. Dân, nói như ông Dương, là họ… gửi hết cho tôi!
Tôi ngó ông cười cười, bèn hỏi luôn: “Hỏi thiệt anh, có ưng bão xảy ra không?”. Anh cười vang: “Năm 2024, nếu có bão thì mình lợi, bởi không mua thì chết, dù thực tế bão năm 2020, tỉ lệ thiệt hại chừng 10 - 15%. Nhưng không xảy ra mới ngon, bởi có ai mong thiên tại địch họa để được đền bù, rồi cây đủ tuổi bán, sẽ lời lớn”. “Những người chưa ký, họ nói gì không?”. “Tư nhân không vô HTX ưng ký lắm, họ nói sẽ vô để được hưởng lợi, bởi giá trị gỗ lớn có cấp chứng chỉ sinh học, giá bán ra hơn gỗ thường 5 - 10%. Cả hai xã Hiệp Hòa và Hiệp Thuận có 4000ha, họ vào HTX được 50%. Họ điện thoại nhờ miết, tôi nói sẽ giới thiệu công ty bảo hiểm chứ tôi không đứng ký được, bởi phải vô HTX mới đủ tư cách pháp nhân”. Bất ngờ giọng ông như… bão rớt: “Bà con tội lắm, đâu phải ai cũng có tiền, HTX cho họ mượn 30% để hỗ trợ mua bảo hiểm, cây 5 tuổi mua luôn giá 6 tuổi, họ thiệt ra không muốn mang nợ, bán cho tôi vì tôi cho mượn không lãi. Giống má, ma chay, cưới hỏi, ở quê trăm thứ phải lo, mình không cho bà con mượn, lấy chi họ xoay xở? Tôi đi làm chứng chỉ không công cho họ, bởi họ không thể làm”.
Do... cơ chế
Ở bất kỳ vị trí quản lý nào, khi đã có tấm lòng thì gương mặt thứ hai sẽ có tên là áp lực. “Có chứ, ví dụ có bão gây gãy cây là giải quyết được cho tốt, để bà con tham gia thêm, vì lợi ích lâu dài”, ông trầm tư, bỗng đổi giọng quả quyết: “Tôi không xôi chè chi trong chuyện này mà sợ thất bại”. Bây giờ đang “hot” chuyện đa dạng sinh học và trồng rừng gỗ lớn, nhưng mọi thứ chậm chạp lắm. “Đúng, về tuyên truyền, địa phương nào mơ hồ lơ là thì dân chịu, ngược lại thì dân được nhờ. Muốn làm được, chính doanh nghiệp làm chứ không phải nhà nước. Muốn dân trồng, phải chứng minh cho họ thấy cái lợi khi tham gia. Đừng có bàn chuyện chống biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường, mà làm sao cho họ thấy bán giá cao hơn thị trường trên một diện tích. Từ 2006 - 2012 WB3 mới hỗ trợ đánh giá chứng chỉ rừng, nhưng dân không mặn mà, chỉ có 54 hộ. Khi lập HTX thì được 159 hộ, nay đã có được 249 hộ với 1.397ha có chứng nhận tiêu chuẩn trồng rừng bền vững FSC. Trong chu kỳ 2023 - 2028, toàn bộ ngân sách đóng chứng chỉ sinh học là của HTX, dân không tốn 1 đồng. HTX sẽ bao tiêu sản phẩm cao hơn thị trường 5 - 10%. Chúng tôi là đơn vị đầu tiên ở Quảng Nam mua chứng chỉ sinh học…”. “Tại sao chủ trương mua bảo hiểm nông nghiệp lẫn trồng rừng gỗ lớn khó thực hiện?”. “Do cơ chế chứ sao! Hỗ trợ trồng rừng gỗ lớn 300 ngàn/ha, tỉnh nói còn lại dân bỏ tiền ra làm, ra họp, tôi hỏi: Mấy ông làm cho tôi 1.000ha, tôi đưa 1 tỷ đồng, làm được không? Im hết. Muốn trồng rừng gỗ lớn, nếu con số tham gia ít, dân không đồng thuận, cũng khó làm được. Còn mua bảo hiểm, đây, tôi xuống ngân hàng nông nghiệp vay giúp cho anh em cơ quan 120 triệu, bị nó ép mình mua qua vay vốn 10 con bò mà không đưa ra hợp đồng mua bán. Tức là không được mua bảo hiểm thương mại nếu muốn, mà là bị ép mua khơi khơi. Thua...”.
Đường đèo dốc hẹp, nát nhừ vì xe tải chở keo chạy đêm ngày. Lách liên tiếp qua ổ gà ổ voi mà nghĩ, rằng có con đường lớn, vững bền, chắn chắn đang mở ra cho nông dân trồng rừng chốn này, như ông Dương tự tin là không thể thất bại, bởi đó là xu hướng tất yếu. Ý chí, tầm nhìn - chưa đủ! Muốn làm được, người cầm trịch còn phải đặt cược cả tâm và tiền. Điện thoại réo, giọng ông Dương: “Chỗ sau ao nớ, có vườn keo Úc 6 năm tuổi xinh lắm, anh ghé mà coi”. Tôi tấp vô xưởng cưa của HTX để hỏi bởi nhìn ở đâu cũng keo là keo như ma trận, thì một ông e hèm: “Ở đây keo mô cũng xinh, cái thằng Dương nói khơi khơi rứa, ao mô hè?”. Nghe ông mắng chủ nhiệm, tôi bật cười, bởi lối nói năng lộ vẻ thân thiết giữa dân và cán bộ như thế, ở thời buổi này xem ra xa xỉ quá…
