Chuyện làm ăn
Du lịch cộng đồng từ... lòng tự tôn bản địa |Bài cuối: "Những đứa trẻ ở Cù Lao Chàm giờ đã thành đồng nghiệp của tôi"
Trong khi nhiều làng quê đang dần bị "Kinh hóa", đánh mất bản sắc vì du lịch; thì có những vùng đất tại miền Trung đang chuyển động rất khác.
Ở đó, từng nông dân, diêm dân, hay những bà cụ làng chài từng mang nặng mặc cảm nghèo khó bỗng trở thành những "người thầy" trong hành trình du lịch cộng đồng. Họ tự tin đứng lớp, truyền trao tri thức bản địa. Khách đến, trả "học phí", học cách sống chậm lại và được sưởi ấm bởi tình thân nguyên sơ.
Thông qua sự dấn thân của những người mở đường tận tụy, loạt bài viết sẽ đưa độc giả bước vào một hành trình "du lịch học tập cộng đồng" - nơi đánh thức lòng tự tôn, để những người yếu thế tự đứng lên giữ rừng, giữ biển và kiêu hãnh sống bằng chính di sản của tổ tiên mình.
Bài 1: Gò Cỏ - Từ những năm tháng 'không có đám cưới, chỉ có đám tang'
Bài 2: “Làm du lịch không cần biết tiếng Anh, chỉ cần biết… tiếng làng mình”
Bài 3: Bí mật ‘hoang sơ và văn minh’ về Gò Cỏ
Bài 4: Ông Đoàn Sung - Người đi ngược
Bài 5: "Cộng đồng này không chỉ nghèo mà còn tổn thương"
Bài 6: Hạnh phúc của ông Đoàn Sung
Bài 7: Tà Lang - Giàn Bí và những nông dân đứng lớp giữa rừng
Bài 8: Nông dân bản địa đứng lớp: Họ dạy gì?
Bài 9: Làm du lịch không có nghĩa là “kể thay” chuyện của vùng đất
Bài 10: Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: ‘Bác ngư dân Cù Lao Chàm nói về sinh thái hay hơn tôi’
Bài cuối: Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: "Những đứa trẻ ở Cù Lao Chàm giờ đã thành đồng nghiệp của tôi"
Trong phần cuối của cuộc trò chuyện, ông nói về cách mình luôn “đứng sang một bên” để cộng đồng tự lớn lên; về những mô hình từng chệch hướng; về thứ kinh tế chậm nhưng bền của du lịch học tập cộng đồng. Và trên hết, là niềm tin rằng: điều nuôi sống một vùng đất suốt bao đời không phải di sản của quá khứ, mà là trách nhiệm của những người đang sống hôm nay đối với tương lai.
Du lịch truyền thống vẫn có giá trị của nó
Phóng viên: Trong quá trình làm việc, ông có thấy mối quan hệ giữa du lịch cộng đồng và du lịch truyền thống là… đối lập không?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: Nhiều người hay nghĩ là phải chọn một trong hai, nhưng tôi không nghĩ vậy. Du lịch quy mô lớn thì tạo ra giá trị kinh tế rất rõ, rất nhanh. Làm một công trình, tổ chức một sự kiện là thấy ngay. Còn du lịch học tập cộng đồng thì không như vậy.
Nó chậm hơn, và kết quả không phải lúc nào cũng nhìn thấy liền. Nhưng hai cái này không loại trừ nhau. Một cái tạo nguồn lực, một cái giữ lại giá trị lâu dài. Khi kết hợp được, thì nó mới bền. Thực tế có những doanh nghiệp làm du lịch lớn, khi họ nhìn ra được phần này, họ lại tìm đến để học cách làm thêm, chứ không phải bỏ cái họ đang làm.
Du lịch cộng đồng tạo giá trị chậm nhưng bền
Du lịch học tập cộng đồng thường bị cho là “không tạo ra tiền ngay”. Ông thuyết phục người dân đi theo con đường này bằng cách nào?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: Tôi không thuyết phục, tôi chỉ làm cùng. Khi sinh viên về làng, ở nhà dân, ăn cùng, học cùng, thì tự nhiên bà con thấy: à, hóa ra cái mình có lại có giá trị. Rồi họ thử làm homestay, thử nấu ăn, thử dẫn khách đi rừng, đi biển. Những cái đó ban đầu rất nhỏ, nhưng nó tạo ra một dòng chảy. Du lịch cộng đồng không phải là không có kinh tế. Mà là kinh tế dài hạn, kinh tế tuần hoàn. Nó không “nổ” lên ngay như một dự án lớn, nhưng nó bền. Khi người dân hiểu điều đó bằng trải nghiệm của chính họ, thì họ sẽ không bỏ cuộc giữa chừng.
Phóng viên: Ông có những cộng sự, gắn bó một thời gian rồi rời đi vì không tin con đường này đủ xa. Điều đó có làm ông nản không?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: Tôi hiểu vì sao họ đi. Con đường này đòi hỏi thời gian rất dài mà kết quả lại... rất nhẹ, rất khó thấy. Không phải cảm giác “đêm pháo hoa là thấy liền, tòa nhà dựng lên là thấy liền”. Ở đây là những thay đổi thấm vào trong, từ từ. Đôi khi phải thực sự quan sát mới nhận ra. Một người dân bắt đầu phân loại rác. Một bà cô lần đầu tiên đứng trước đoàn khách mà không run. Một đứa trẻ tự mình ươm được một cây con và không muốn ai giúp đỡ. Những thứ đó không có số liệu nào đo đếm được.
Tôi không nản. Có lẽ vì tôi không đặt kỳ vọng vào người khác. Tôi chỉ làm việc của mình, rồi đứng sang một bên. Tôi quan niệm: nếu mình xuất hiện quá nhiều trong câu chuyện, thì đó là câu chuyện của mình, không phải của bà con. Mà câu chuyện của bà con mới là câu chuyện thật, mới có sức sống lâu dài. Cho nên tôi cứ chụp hình, cứ ghi lại, cứ đứng sau. Phần đó tôi làm không biết mệt.
Phóng viên: Trong quá trình đồng hành với các làng, có khi nào ông thấy một mô hình “đi chệch hướng” so với ban đầu không?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: Có chứ. Và chuyện đó là bình thường. Có những nơi ban đầu làm rất đúng hướng. Nhưng sau một thời gian có khách nhiều hơn, có thu nhập nhanh hơn. Thì họ bắt đầu thay đổi. Lúc đó, tôi không thể quay lại nói “phải làm thế này, thế kia”. Tôi chỉ nhắc lại với bà con: cái gì là thứ nuôi mình lâu dài. Nếu mình bỏ cái đó, thì có thể được một thời gian, nhưng sẽ không bền. Nên nhiều khi công việc của tôi không phải là đưa ra cái mới. Mà là giúp họ quay lại với cái họ đã có, nhưng làm nó tốt hơn.
Phóng viên: Sau một thời gian dài đồng hành, ông thường rời một cộng đồng vào thời điểm nào?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: Không có một mốc cụ thể. Nhưng thường là khi bà con đã bắt đầu làm được một số việc mà không cần tôi nhắc nữa. Ví dụ tự tổ chức đón khách, tự kể câu chuyện của làng mình, hay tự điều chỉnh cách làm cho phù hợp hơn. Lúc đó, tôi sẽ đứng xa dần. Không phải là rời hẳn, mà là chuyển sang một cách đồng hành khác. Tôi ít can thiệp hơn, nhưng vẫn theo dõi, vẫn hỗ trợ khi cần. Vì nếu mình ở lại quá lâu trong vai trò “người làm cùng”, họ sẽ khó tự chủ hoàn toàn.
Những đứa trẻ ở khu bảo tồn, giờ đã thành đồng nghiệp
Ông đang làm việc ở thang thời gian rất dài - xây dựng mô hình mà thế hệ sau mới thụ hưởng. Cái gì giúp ông có thể sống và làm việc ở thang thời gian đó?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: Tôi nghĩ đến những đứa trẻ tôi nhìn thấy khi bắt đầu làm bảo tồn ở Cù Lao Chàm. Lúc đó chúng còn nhỏ xíu, chạy quanh bãi biển. Bây giờ chúng đã thành đồng nghiệp của tôi tại Khu bảo tồn. Khi tôi nhìn thấy điều đó, tôi hiểu: bảo tồn không phải là câu chuyện của một dự án, một nhiệm kỳ, một bản báo cáo. Nó là câu chuyện của nhiều thế hệ nối tiếp nhau giữ gìn điều họ cùng thấy quan trọng.
Và cái gì giúp tôi làm được thế? Có lẽ là buổi sáng 5 giờ 45 phút ra sân tập thể dục mà không có học trò. Buổi sáng đầu tiên sau khi lớp học mùa hè kết thúc, học trò về hết. Tôi đứng một mình giữa sân và thấy buồn ghê. Cái buồn đó không phải buồn mất mát. Đó là buồn vì biết mình nhớ họ, nhớ cái tiếng cười buổi sáng, nhớ câu hỏi ngây thơ về con trâu và con bò. Khi tôi biết mình có thể nhớ như thế, thì cũng chính là biết mình đang làm đúng việc. Không ai làm lâu dài được nếu không yêu công việc của mình theo cách đó. Không phải yêu lý tưởng, mà yêu từng chi tiết cụ thể. Yêu từng buổi sáng, từng đứa trẻ, từng câu hỏi ngây ngô mà lại chứa đựng một điều gì đó thật quan trọng.
Nếu phải nói một câu về điều ông đang làm - không phải định nghĩa mô hình, không phải con số, chỉ một câu - ông sẽ nói gì?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: Tôi đang cố gắng để bà con nhận ra rằng cái nuôi họ sống từ ngàn đời nay (dòng sông, cánh rừng, hạt muối, tiếng cồng chiêng) không phải thứ họ được thừa hưởng từ quá khứ. Đó là thứ họ đang giữ cho tương lai, chứ không phải chỉ là những gì còn lại từ quá khứ. Và khi họ nhận ra điều đó, họ sẽ không cần ai nhắc họ phải bảo tồn nữa.
Còn câu hỏi của bạn về “một câu” - thì nói vậy đi: Tôi chỉ biết mình thích làm những việc người khác chưa làm. Và con đường này, hai mươi năm qua, vẫn còn rất nhiều chỗ chưa có người đi.
.jpg)
