Du lịch cộng đồng từ... lòng tự tôn bản địa |Bài 10: Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: ‘Bác ngư dân Cù Lao Chàm nói về sinh thái hay hơn tôi’
Trong khi nhiều làng quê đang dần bị "Kinh hóa", đánh mất bản sắc vì du lịch; thì có những vùng đất tại miền Trung đang chuyển động rất khác.
Ở đó, từng nông dân, diêm dân, hay những bà cụ làng chài từng mang nặng mặc cảm nghèo khó bỗng trở thành những "người thầy". Họ tự tin đứng lớp, truyền trao tri thức bản địa. Khách đến, trả "học phí", học cách sống chậm lại và được sưởi ấm bởi tình thân nguyên sơ.
Thông qua sự dấn thân của những người mở đường tận tụy, loạt bài viết sẽ đưa độc giả bước vào một hành trình "du lịch học tập cộng đồng" - nơi đánh thức lòng tự tôn, để những người yếu thế tự đứng lên giữ rừng, giữ biển và kiêu hãnh sống bằng chính di sản của tổ tiên mình.
Bài 1: Gò Cỏ - Từ những năm tháng 'không có đám cưới, chỉ có đám tang'
Bài 2: “Làm du lịch không cần biết tiếng Anh, chỉ cần biết… tiếng làng mình”
Bài 3: Bí mật ‘hoang sơ và văn minh’ về Gò Cỏ
Bài 4: Ông Đoàn Sung - Người đi ngược
Bài 5: "Cộng đồng này không chỉ nghèo mà còn tổn thương"
Bài 6: Hạnh phúc của ông Đoàn Sung
Bài 7: Tà Lang - Giàn Bí và những nông dân đứng lớp giữa rừng
Bài 8: Nông dân bản địa đứng lớp: Họ dạy gì?
Bài 9: Làm du lịch không có nghĩa là “kể thay” chuyện của vùng đất
Bài 10: Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: ‘Sinh viên nói bác ngư dân Cù Lao Chàm nói về sinh thái hay hơn tôi’
Nhắc đến tiến sĩ Chu Mạnh Trinh, nhiều người nghĩ ngay đến Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm (TP Đà Nẵng). Ông đã gắn bó với nơi nay từ những ngày đầu xây dựng. Nhưng ít ai biết, ông còn đang miệt mài “ươm mầm” cho một loại hình du lịch đầy tiềm năng: Du lịch học tập cộng đồng. Mô hình này đã đi vào nhiều làng quê ở miền Trung, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long... bước đầu tạo sinh kế bền vững cho người dân, từ chính những giá trị họ đang lưu giữ.
Ông nhận mình có một thói quen xấu: Khi làm việc là để điện thoại một chỗ. Không ai liên lạc được cho đến khi ông xong việc. Khi trò chuyện với người có chút quan tâm đến môi trường sinh thái - ông nói đầy say mê, hào hứng, lãng mạn, có nét hồn nhiên của trẻ nhỏ.
Nhìn vào hàng vạn bức ảnh từ các làng du lịch cộng đồng những năm qua, người ta mới nhận ra: ông rất hiếm khi có mặt trong hình. Bởi ông là người đứng sau máy ảnh, ghi lại từng khoảnh khắc của bà con. Thoạt nhìn, đó là sự khiêm tốn. Nhưng với ông, đó là thói quen. Ông đứng phía sau, để bà con là người kể câu chuyện của họ.
Từ “kỹ sư nước mắm” đến chuyên gia bảo tồn
Phóng viên: Ông có một khởi đầu nghề nghiệp ít ai ngờ - từ xí nghiệp nước mắm. Điều gì đã dẫn ông từ đó đến với bảo tồn sinh thái?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: (Cười) Tôi làm kỹ thuật ở xí nghiệp nước mắm Nam Ô sau khi tốt nghiệp Trường đại học Đà Lạt, ngành sinh học. Vài năm sau, các xí nghiệp nước mắm không còn nguyên liệu để sản xuất nữa. Cá cạn dần. Thế là thất nghiệp. Buổi chiều đó, tôi đạp xe đến cơ quan hành chính của tỉnh. Ông trưởng phòng hỏi tốt nghiệp ngành gì. Vừa nghe “sinh học” là ông ấy gọi điện luôn cho giám đốc Sở Tài nguyên Khoa học Công nghệ và Môi trường. Đó là một sở vừa thành lập, chưa có người. Đạp xe vừa đến cổng, ông giám đốc đã đứng chờ. Vậy là tôi bước vào ngành môi trường.
Càng học, tôi càng thấy lĩnh vực này hay. Rồi có cơ hội xin học bổng đi đào tạo chuyên sâu ở nước ngoài. Người phỏng vấn hỏi: “Anh học môi trường về làm gì?”. Tôi trả lời ngay: “Quê tôi có một đảo tên Cù Lao Chàm. Môi trường sinh thái ở đó cần phải được bảo vệ”. Họ nói: “Chúng tôi chỉ cần lý do này”. Thế là có học bổng. Tôi hoàn thành hai khóa học chuyên sâu về quản lý tài nguyên môi trường tại nước ngoài. Rồi về làm dự án xây dựng Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm. Đến bây giờ nhìn lại, tôi vẫn không hiểu vì sao chuỗi sự kiện đó lại dẫn đến nhau theo cách đó. Có lẽ là duyên.
Mọi sự lãng mạn đều đến từ... sinh thái
Ông viết về thiên nhiên rất lãng mạn. Về dòng sông mang phù sa từ rừng đại ngàn về bồi bổ ruộng đồng. Về làng gốm nơi đất sét trở thành bình theo đôi tay con người. Nhưng thực tế bảo tồn là câu chuyện rất khô và rất khó. Ông giữ được cái lãng mạn đó bằng cách nào?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: Tôi không nghĩ hai thứ đó mâu thuẫn nhau. Thực ra, cái lãng mạn đó không phải là thi vị hóa thực tế. Đó là cách tôi hiểu thực tế. Khi nhìn một con sông, tôi thấy ngay toàn bộ lưu vực phía sau nó. Rừng đầu nguồn giữ nước. Mưa thấm vào đất thành suối. Suối chảy ra sông. Sông mang phù sa về đồng bằng. Phù sa nuôi đất sét. Đất sét thành bình gốm trong tay người thợ Mỹ Thiện (tỉnh Quảng Ngãi). Đó là một chuỗi kết nối. Khi nói “dòng sông kể câu chuyện của cả một lưu vực” là tôi đang nói về sinh thái học. Đó không phải văn học.
Còn tại sao tôi giữ được? Có lẽ vì tôi luôn quan sát từ phía dưới lên thay vì từ trên xuống. Tôi không bao giờ nhìn một cộng đồng và thấy “ở đây thiếu cái này, cần thêm cái kia”. Tôi nhìn và thấy: cái gì đang sống ở đây, cái gì đang hát, cái gì đang kể chuyện. Ở Quảng Ngãi, tôi nhìn chiếc bình gốm Mỹ Thiện và thấy cả một hành trình từ thượng nguồn về biển. Ở Hòa Bắc (cũ, nay là phường Hải Vân, TP Đà Nẵng), sáng sớm, tôi thấy đứa trẻ ngồi sau xe đạp. Tôi nhìn con trâu cày và hỏi: “Sao con trâu phải làm việc mà bò lại được ăn cỏ?”. Câu hỏi đó của một đứa trẻ thành phố lần đầu tiếp xúc với đồng ruộng. Tôi không có câu trả lời ngay, phải nhờ cô Trâm, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp sinh thái và Du lịch cộng đồng Hòa Bắc. Cô là người bản địa, có thể giải thích. Nhưng cái khoảnh khắc đó đẹp hơn bất kỳ lý thuyết nào.
Kiến thức sống thì không thầy nào dạy lại được
Bà con hay gọi ông là “tiến sĩ cộng đồng”. Nhưng chắc không phải lúc nào ông cũng muốn xuống với dân. Từ giảng đường cao học đến lớp học không phòng là một khoảng cách không nhỏ?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: (Cười) Hành trình đó bắt đầu từ một buổi dạy thất bại. Năm 2012, một người bạn nhờ tôi dạy vài chuyên đề về bảo tồn cho lớp cao học. Bạn lúc bấy giờ là hiệu trưởng Trường đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng. Tôi tự tin lắm, nghĩ kiến thức của mình thì chẳng học trò nào dám “bẻ”. Rồi tôi dạy. Học viên trả lời sai bét, mà vẫn ngồi cười. Người bạn tôi nói: “Giờ anh dẫn các em ra Cù Lao Chàm. Chứ ngồi nghe giảng thế này thì học viên không hiểu gì hết”.
Tôi ngần ngại, vì chưa có thông lệ đưa học trò ra ngoài. Nhưng rồi vẫn đi. Ban đầu tôi cũng nghĩ là mình sẽ dạy. Chuẩn bị nội dung, cách nói… giống như trên giảng đường. Nhưng khi xuống với bà con rồi, tôi thấy không ổn. Và điều xảy ra ở Cù Lao Chàm hôm đó, tôi không bao giờ quên. Học trò được gặp các bác ngư dân, nghe họ kể về biển, về cá, về những thay đổi mà họ quan sát được qua nhiều thế hệ. Rồi một học viên quay sang tôi nói: “Thầy ơi, bác ngư dân kia nói về sinh thái hay hơn thầy”.
Tôi nghe mà thấy vui và tự hào. Bởi đó chính xác là điều tôi muốn chứng minh: kiến thức của giảng viên là kiến thức tổng hợp, kiến thức của bác ngư dân là kiến thức sống. Và kiến thức sống thì không thầy nào dạy lại được. Từ hôm đó, tôi bắt đầu làm chương trình học cùng cộng đồng: đưa sinh viên về, để các bạn học trực tiếp từ người dân - từ chuyện rất nhỏ như nấu ăn, làm vườn, chèo thuyền, cho đến cách họ kể về làng của mình. Ngược lại, bà con cũng bắt đầu học cách làm du lịch. Từ việc đón khách, sắp xếp nhà cửa, tổ chức một buổi trải nghiệm. Làm một thời gian, khi mọi thứ bắt đầu quen, thì tôi lùi ra. Đứng xa hơn một chút, để họ tự làm, tự điều chỉnh. Khi đó lớp học mới thực sự là của họ.
Ông hiệu trưởng sau này nói vui: “Thầy Trinh một năm chỉ dạy có mấy tiết thôi. Nhưng hỏi về cộng đồng thì sinh viên lại biết đến thầy, chứ không biết đến chúng tôi”. Tôi nghe vậy thì chỉ nghĩ đơn giản là… chắc mình đang dạy đúng chỗ. Không phải trên giảng đường, mà ở ngoài đồng, ngoài biển, ngoài rừng.
Nơi người thầy cũng là người học
Có vẻ như trong lớp học của ông, người thầy cũng phải học lại rất nhiều. Điều đó diễn ra như thế nào?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: Đúng là như vậy. Khi vào lớp học cộng đồng, tôi không thể giữ vai trò “người biết nhiều hơn” như trên giảng đường. Vì có những thứ bà con biết rõ hơn tôi rất nhiều. Từ cách làm nghề, cách quan sát tự nhiên, cho đến những câu chuyện gắn với vùng đất đó. Nên trong lớp học, tôi cũng phải tham gia thảo luận, lắng nghe, rồi tự điều chỉnh cách hiểu của mình. Có khi một câu hỏi của bà con khiến tôi phải nghĩ lại. Vì nếu người thầy không thay đổi, thì lớp học đó cũng sẽ khó đi xa.
Phóng viên: Ông có nhắc đến việc “đánh giá lớp học” theo một cách rất khác. Cụ thể là khác như thế nào?
Tôi không chấm điểm, tôi chỉ nhìn những thứ rất đời thường: bà con có ngồi lại hết buổi không, có hỏi không, có tranh luận không, hay là bỏ về giữa chừng. Rồi chính quyền địa phương họ nhìn lớp học đó như thế nào. Những điều đó phản ánh rất thật. Và nó cũng quay lại “chấm điểm” chính tôi. Ví dụ vì sao bà con bỏ về, vì sao họ không hỏi, thì tôi phải tự xem lại cách dạy của mình. Nên mỗi lớp học, thực ra người học thay đổi một phần, mà người dạy cũng thay đổi theo.
Khi đưa học sinh, sinh viên về cộng đồng, điều ông kỳ vọng họ nhận được là gì?
Tôi không kỳ vọng các bạn nhớ được bao nhiêu kiến thức. Cái đó có thể quên. Nhưng khi các bạn sống ở đó vài ngày, ăn cùng, làm cùng, nghe bà con kể chuyện, tự tay làm một việc gì đó… thì sẽ có những cảm nhận rất khác. Có thể sau này các bạn không làm về du lịch hay bảo tồn nữa, nhưng những gì các bạn đã thấy, đã trải qua, nó sẽ ở lại.
(Còn nữa)
Bài cuối: "Những đứa trẻ ở Cù Lao Chàm giờ đã thành đồng nghiệp của tôi"
