Chuyện làm ăn
Du lịch cộng đồng từ... lòng tự tôn bản địa |Bài 5: "Cộng đồng này không chỉ nghèo mà còn tổn thương"
Trong khi nhiều làng quê đang dần bị "Kinh hóa", đánh mất bản sắc vì du lịch; thì có những vùng đất tại miền Trung đang chuyển động rất khác.
Ở đó, từng nông dân, diêm dân, hay những bà cụ làng chài từng mang nặng mặc cảm nghèo khó bỗng trở thành những "người thầy". Họ tự tin đứng lớp, truyền trao tri thức bản địa. Khách đến, trả "học phí", học cách sống chậm lại và được sưởi ấm bởi tình thân nguyên sơ.
Thông qua sự dấn thân của những người mở đường tận tụy, loạt bài viết sẽ đưa độc giả bước vào một hành trình "du lịch học tập cộng đồng" - nơi đánh thức lòng tự tôn, để những người yếu thế tự đứng lên giữ rừng, giữ biển và kiêu hãnh sống bằng chính di sản của tổ tiên mình.
Bài 1: Gò Cỏ - Từ những năm tháng 'không có đám cưới, chỉ có đám tang'
Bài 2: “Làm du lịch không cần biết tiếng Anh, chỉ cần biết… tiếng làng mình”
Bài 3: Bí mật ‘hoang sơ và văn minh’ về Gò Cỏ
Bài 4: Ông Đoàn Sung - Người đi ngược
Bài 5: "Cộng đồng này không chỉ nghèo mà còn tổn thương"
Bài 6: Hạnh phúc của ông Đoàn Sung
Bài 7: Tà Lang - Giàn Bí và những nông dân đứng lớp giữa rừng
Bài 8: Nông dân bản địa đứng lớp: Họ dạy gì?
Bài 9: Làm du lịch không có nghĩa là “kể thay” chuyện của vùng đất
Bài 10: Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh: ‘Bác ngư dân Cù Lao Chàm nói về sinh thái hay hơn tôi’
Bài cuối: "Những đứa trẻ ở Cù Lao Chàm giờ đã thành đồng nghiệp của tôi"
Bài 5: "Cộng đồng này không chỉ nghèo mà còn tổn thương"
Khoảng năm 2016 - 2017, ông Đoàn Sung về Quảng Ngãi để khai quật con tàu cổ ở Bình Châu. Không phải lần đầu ông làm việc đó.
Từ 7 mũi khoan cũ ở Gò Cỏ
Từ thập niên 90, ông đã tổ chức những cuộc khai quật tàu đắm ở độ sâu 72 mét. Ngày đó tìm thợ lặn khắp cả nước không được. Cuối cùng lại thấy họ ở mấy làng ven biển Bình Sơn, ngay quê nhà. Ông gọi đó là đi tìm di sản dưới đáy biển. Để sau này, ông gọi là một phần của “kinh tế di sản”.
Mười mấy năm trước, ông thử nghiệm mô hình thuê rừng rồi giao lại cho cộng đồng bản địa tự quản. Lúc đó khái niệm “trao quyền”, “tín chỉ carbon” còn khá mới. Nhưng càng làm, ông càng nhận ra nếu mình vẫn giữ vai trò điều phối cuối cùng, thì cộng đồng chưa thực sự là chủ thể. Nên ông dừng lại.
Trong quá trình đi dọc vùng biển quê mình, ông ghé Gò Cỏ. Đây là nơi ông đã khoan bảy mũi khoan nghiên cứu địa tầng từ năm 2011. Nhưng từ đó ông chưa làm gì thêm. Lần trở lại này, ông nhìn ra điều khác. Cộng đồng ở đây không chỉ nghèo, mà còn đang bị tổn thương sâu về tinh thần. Sẽ không một dự án nào có thể vận hành được nếu chưa giải quyết điều đó trước. Ông quyết định ở lại.
'Hồi ông ấy đến nói làm du lịch, tôi không tin'
Những ngày đầu, ông không mang theo đề án, chỉ ngồi ăn cơm với từng gia đình, hỏi từng người: giỏi gì, thích gì. Ông cũng không ghi chép, chỉ lắng nghe.
Tôi nghe ông nhắc đến từng người trong làng bằng tên, tuổi với hoàn cảnh cụ thể. Bà này đi làm từ 4 giờ sáng đến 6 giờ chiều. Ông kia nửa đêm vẫn chèo thuyền nan ra biển. Nhà này có người con bị tâm thần. Nhà kia chồng mất sớm. Nhà khác cả hai vợ chồng đều không biết chữ… Giọng của ông không phải là nhớ lại báo cáo. Cũng không phải giọng người quản lý nói về người được quản lý. Ông nhắc đến họ như đang kể chuyện người thân trong gia đình.
Nhưng hiểu từng gia cảnh, từng phận người rồi, ông vẫn phải thuyết phục. Và đó không phải chuyện dễ.
Bà Nguyễn Thị Gá, một thành viên trong đội làm muối của làng, chủ homestay Cây ổi nhớ lại: “Hồi đó tôi không tin. Ông ấy đến, nói làm du lịch, tôi nghĩ kiểu gì rồi cũng bỏ đi như mấy người trước. Đất này có ai đến rồi ở lại đâu”. Bà ngồi, xua tay trên gành đá như đuổi đi ký ức cũ: “Nhưng mà ông ấy cứ ở. Ăn cơm với mình. Nằm trong lán. Mưa cũng không về. Lại còn mua phần đất xấu nhất làng. Dần dần tôi mới tin…”
"Tư duy giàu"
Để bà Gá, để người dân Gò Cỏ nhìn lại nơi mình đang sống bằng con mắt khác, ông Sung đã đưa cả làng, cả cán bộ huyện, cán bộ xã đi thăm Hội An, Cù Lao Chàm để ngắm nhìn, và để nhìn về phía làng - nơi mình đang sống. Về đến làng, ông hỏi: “Bà con thấy cảnh quê mình có đẹp không? Có làm được giống họ không?”.
Câu hỏi đơn giản, nhưng với những người đã cả đời mặc cảm về đất nghèo nơi mình sinh ra, đó là lần đầu tiên họ dám so sánh. Đó là lần đầu tiên họ thấy phong cảnh làng mình thật đẹp.
Có buổi họp, ông đứng trước dân làng, thẳng thắn: “Tư duy nghèo vì bà con coi đất này là đất làm nông. Mà làm nông trên đá thì đương nhiên phải nghèo. Vậy bây giờ ta thử chuyển sang tư duy giàu. Coi đây là đất di sản, đất văn hóa, đất dịch vụ - thì sao?”. Một người đàn bà ngồi cuối hàng ghế hỏi ngược lại: “Vậy ai trả tiền cho những thứ đó?”. Ông nói: “Người muốn học văn hóa của bà con sẽ trả tiền. Như học sinh trả học phí vậy”. Người đàn bà nhìn ông một lúc rồi không nói gì thêm. Nhưng hôm sau bà có mặt trong buổi tập huấn đón khách.
Cái triết lý “học phí” đó, ông không chỉ thử ở Gò Cỏ. Con trai ông đang làm trong ngành ngoại giao ở nước ngoài, nơi có cộng đồng thổ dân. Ông từng “tiền trạm”, nghĩ đến việc làm du lịch theo cách của Gò Cỏ. “Mình nói làm du lịch, họ không chịu đâu. Vì họ nghĩ là người ta đến xem họ và người ta trả tiền cho việc “xem” đó. Nhưng nếu nói để người ta đến học từ họ, và tiền đó là “học phí” trả cho việc học văn hóa, tri thức của họ, thì lại là câu chuyện khác”. Điều ông nói vẫn là kế hoạch của tương lai. Nhưng cách ông nói khiến tôi có cảm giác đó không phải chuyện viển vông. Chỉ là, chưa có nhiều người theo.
Ông gọi “tư duy giàu”, nhưng ông cũng biết chỉ nói thì không đủ. Phải có sinh kế thật, thu nhập thật. Vì vậy, từ năm 2019, khi thành lập hợp tác xã, ông nói với bà con: “Đây là một trường học cộng đồng, không phải một điểm du lịch”. Mọi người đến để học - học văn hóa, học cách hợp tác, học cách sống. Du lịch chỉ là hệ quả.
Tin rồi, bà Gá theo. Bây giờ mỗi buổi trưa bà lại ra gành, đi trên những phiến đá mà bà thuộc từng chỗ trơn, từng góc phải bước tránh. Cái công việc bà làm từ thời còn theo mẹ - gạn nước biển qua đá granit để lấy muối - nay trở thành thứ người ta từ khắp nơi về xem và học. Bà biết đó là cách làm muối cổ xưa của người Sa Huỳnh, nhưng bà không gọi đó là “di sản”. Bởi với bà, đó đơn giản là một trong những công việc thường ngày. Giọng nói của bà chưa thực sự tự tin. Nhưng trong giọng nói ấy đã không còn cái mặc cảm của “người nhà quê” không ai muốn biết đến.
Một trưa tôi hòa vào dòng câu chuyện của các bà, gặp nhóm sinh viên từ Hà Nội vào thăm. Mấy cô cậu ùa vào cái lán, mắt mở to nhìn ra biển. Một cô hỏi nhỏ bạn: “Ở đây người ta làm gì mà gọi là du lịch?”. Bà Gá đang rót nước nghe thấy, cười: “Thì người ta đến học các bà cách làm muối trên đá, cách đan lưới cá…” Cô nhìn ra gành, nhìn lại bà Gá, rồi hỏi thật: “Học làm muối, học đan lưới cá để làm gì vậy bà?”. Bà Gá đặt ly nước xuống, nhìn ra biển một lát rồi nói: “Để biết làm muối trên đá, đan lưới cá có từ hồi nào, và sao nó còn đến bây giờ”...
(Còn nữa)
Bài 6: Hạnh phúc của ông Sung