Ma Thị Ninh: 'Tôi không chỉ bán nông sản, tôi bán niềm tin!'

Tại sao và tại sao?

Sinh ra trong một gia đình nghèo ở xã Yến Dương, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn trước đây (nay thuộc tỉnh Thái Nguyên), tuổi thơ của chị Ma Thị Ninh gắn với những mùa vụ lặp đi lặp lại. Nơi ấy, con người sống thuận theo tự nhiên nhưng cũng bị bó buộc trong chính vòng tròn tự cung tự cấp. Người ta trồng để ăn, nuôi để dùng, dư ra thì mang ra chợ đổi lấy thứ mình thiếu. Không ai trong họ có khái niệm hàng hóa, thị trường hay nói gì chuyện thương hiệu, giá trị gia tăng.

Nhưng cô gái Ma Thị Ninh lại nhìn ra trong cái nghèo ấy, có những tài sản vô giá: giống lúa nếp cổ quý, những quả bí thơm đậm đà đặc trưng, mật ong rừng nguyên bản, những cây lê cổ thụ ngọt lịm mọc trên triền núi … Chị mỉm cười tự hào: “Đó là những thứ mà thế giới hiện đại đang tìm kiếm – sự tự nhiên, sự nguyên bản, sự bền vững!”.

Tại sao ở nơi chúng sinh ra, chúng lại không đủ sức giúp người dân thoát nghèo? Tại sao những sản vật tốt lành nhất của quê hương lại không thể mang lại một cuộc sống tốt hơn cho chính người làm ra nó?”- Câu hỏi ấy đeo bám tâm trí Ninh, cô gái may mắn là người duy nhất được nuôi ăn học trong gia đình đông anh chị em. Và rồi, thay vì chọn một con đường ổn định với tấm bằng thạc sĩ trong tay, chị quyết định quay về. Không phải để làm lại những gì đã cũ, mà chị tâm niệm để làm mới chúng theo một cách hoàn toàn khác.

Muốn có niềm tin thì phải minh bạch

Ninh bắt tay xây dựng Hợp tác xã Yến Dương. Hỏi sao chị chọn cái tên này? Chị đáp liền: “Bởi nó là vùng nguyên liệu. Lúc ấy, tôi chỉ mong ước những nông sản quê mình vào siêu thị, đến bàn ăn của từng nhà đều chỉ dấu về Phiêng Phàng, về Yến Dương, nơi nó được gieo trồng hay chế biến”.

Cứ vậy mà từ năm 2018, Hợp tác xã Yến Dương ở vùng núi cao Bắc Kạn đã lập đầy đủ bản đồ vùng trồng… Từ khâu chọn giống, gieo trồng, chăm sóc đến thu hoạch, tất cả đều được ghi chép, theo dõi. Nhật ký sản xuất không còn là cuốn sổ tay đơn giản mà được số hóa. Mỗi sản phẩm làm ra đều có mã QR, sẵn sàng cho việc truy xuất nguồn gốc - câu chuyện mà mãi đến bây giờ nhiều hợp tác xã hay nông hộ mới bắt đầu rục rịch thử nghiệm.

Ninh đã trả lời được cho câu hỏi từng đeo bám chị. Đó không phải là những khẩu hiệu lớn lao. Nó bắt đầu từ một nguyên tắc cốt lõi: muốn đi xa, phải có niềm tin. Và muốn có niềm tin, phải minh bạch. Minh bạch trong sản xuất là bước đi đầu tiên. Những thửa ruộng không còn chỉ được canh tác theo kinh nghiệm truyền đời, mà được chuẩn hóa quy trình.

Và những câu chuyện của sản vật địa phương

Qua sự hỗ trợ, dẫn dắt của chị Ma Thị Ninh, người nông dân ở Yến Dương, vốn xa lạ với công nghệ, bắt đầu làm quen với mã QR, với dữ liệu vùng trồng, với tiêu chuẩn hữu cơ. Công nghệ không thay thế họ, nhưng trở thành công cụ giúp họ chứng minh một điều: sản phẩm của họ xứng đáng được tin tưởng.

Minh bạch trong sản phẩm là bước đi tiếp theo. Những gì từng được bán theo kiểu “có gì bán nấy” giờ đây được đóng gói, dán nhãn, kể câu chuyện rõ ràng. Một túi nếp Tài Ba Bể không chỉ là nếp, mà nó là giống nếp bản địa được Yến Dương cùng nông dân Phiêng Phàng phục tráng từ bờ vực biến mất. Một quả lê VH6 không chỉ là trái cây. Nó là kết quả của cả một quá trình nhân bản, chọn lọc từ giống cây lê cổ của vùng núi Bắc Kạn từ các chuyên gia từ Đại học Nông Lâm Thái Nguyên. Một hũ mật ong, quả bí thơm Ba Bể không chỉ là thực phẩm mà là kết tinh của hệ sinh thái rừng được gìn giữ… Ngay từ những ngày đầu, Yến Dương đã không chờ thị trường tìm đến. Họ chủ động bước ra. Bán hàng online, livestream, tham gia hội chợ, đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử.

Những video về mùa hoa lê, hay mùa gặt ở vùng cao, những câu chuyện giản dị về người nông dân, những hình ảnh chân thực về quá trình sản xuất… tất cả tạo nên một cách tiếp cận mới: bán hàng bằng câu chuyện. Không ồn ào, không phô trương, nhưng đủ chân thật để chạm đến cảm xúc. Chị Ma Thị Ninh tâm sự: “Khi sản phẩm có câu chuyện, người mua không chỉ mua để dùng. Họ mua vì hiểu, vì tin, và vì muốn trở thành một phần của câu chuyện ấy”.

Quả đúng như nhận định của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Minh Hoan sau lần ông về thăm vùng trồng bí thơm Ba Bể của Hợp tác xã Yến Dương, ông đã viết: “Những quả bí nhỏ bao đời chỉ quanh quẩn trong thôn bản, giờ đã vượt ra khỏi làng quê nhỏ hẹp để đến không gian cả nước, nằm trên kệ hàng trong các trung tâm thương mại sang trọng hơn nhờ tư duy kinh tế, cách tiếp cận thị trường.”.

Thắng, bởi quản trị đúng!

Tám năm qua, từ 7 thành viên ban đầu, hợp tác xã dần mở rộng. Hàng trăm hộ dân tham gia liên kết. Quy mô lớn lên đồng nghĩa với việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn. Không phải ai cũng sẵn sàng tuân thủ quy trình. Không phải ai cũng kiên nhẫn đi theo con đường dài. Đã có những người làm sai quy trình chung, có người nóng vội, bán sản phẩm riêng ngoài hệ thống. Có người không tuân thủ tiêu chuẩn nhưng vẫn muốn hưởng lợi từ thương hiệu chung.

Chị Ma Thị Ninh không chọn cách thỏa hiệp. Chị hiểu rằng, chỉ cần một mắt xích sai lệch, toàn bộ niềm tin có thể sụp đổ. Và khi niềm tin mất đi, mọi nỗ lực trước đó đều trở nên vô nghĩa. Chị cùng ban quản trị Hợp tác xã bắt đầu sàng lọc. Chị nói: “Từng có thời điểm chúng tôi có đến 500 hộ liên kết, nhưng nay chỉ còn khoảng 300 thôi. Chúng tôi giảm số lượng hộ hợp tác không phải để thu nhỏ, mà để “làm sạch”. Những thành viên không tuân thủ buộc phải rời đi. Những vùng trồng không đạt chuẩn bị loại bỏ. Quy mô giảm, nhưng chất lượng tăng”.

Nói nghe dễ, nhưng thật sự đó là những quyết định không chút dễ dàng. Bởi như chị Ninh trăn trở, phía sau mỗi “thành viên” là một gia đình, một sinh kế. Nhưng chị cũng hiểu rằng, sự nhân ái thực sự không nằm ở việc giữ tất cả, mà nằm ở việc bảo vệ con đường đúng cho số đông. Chị nhỏ giọng: “Minh bạch cũng đồng nghĩa với việc chấp nhận mất mát trong ngắn hạn để giữ vững tương lai dài hạn”.

Kết quả của sự minh bạch ấy giúp Yến Dương trụ vững sau bao biến thiên của cuộc sống: đại dịch COVID-19, trận lũ lịch sử tháng 5/2025… Một hecta lê hôm nay có thể mang lại thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Bí thơm được tiêu thụ với sản lượng lớn. Gạo nếp Tài không còn bị bán rẻ như trước… Nhưng điều quan trọng hơn không phải là con số. Đó là sự thay đổi trong tư duy.

Người nông dân ở Hợp tác xã Yến Dương cùng hiểu rằng mỗi công đoạn mình làm ra đều ảnh hưởng đến cả chuỗi giá trị. Họ không còn đơn lẻ, mà trở thành một phần của hệ sinh thái.

“1 người liên kết = 1 hộ gia đình có lối mưu sinh”

Tám năm qua, hành trình của Yến Dương vươn ra khỏi thôn Phiêng Phàng hay bản đồ hành chính xã, huyện và vượt khỏi Thái Nguyên… không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Những biến cố như thiên tai, đặc biệt là những trận lũ có thể xóa sạch thành quả trong một thời gian ngắn. Nhưng chính trong những thời điểm khó khăn ấy, giá trị của sự minh bạch lại càng rõ ràng.

Bởi khi mọi thứ được ghi nhận, được quản lý, được kết nối, việc phục hồi trở nên nhanh hơn, có định hướng hơn. Và quan trọng nhất, người ta không bỏ cuộc.

Ma Thị Ninh không nói nhiều về thành công. Chị nói về những thay đổi nhỏ: một gia đình có thêm thu nhập, một đứa trẻ được đi học. Đối với chị, mỗi người tham gia vào hợp tác xã không chỉ là một lao động. Đó là một mái nhà có thêm cơ hội sống tốt hơn. Có chính điều đó làm nên sự khác biệt của Yến Dương bởi họ không chỉ xây dựng một mô hình kinh tế mà là xây dựng một cộng đồng.

***

Giải thưởng ASEAN tháng 12/2025, Top 100 Hợp tác xã tiêu biểu xuất sắc của Việt Nam tháng 4/2026 và còn nhiều nữa những giải thưởng cao quý khác. Nhưng sự thật, không phải những tấm bằng khen trong hội trường, cũng không phải ánh đèn sân khấu của những buổi vinh danh, mà điều làm nên câu chuyện của Hợp tác xã Yến Dương chính là một thứ vô hình nhưng bền bỉ: niềm tin. Niềm tin ấy không đến từ lời nói, mà được gây dựng từng ngày bằng sự minh bạch. Họ minh bạch trong cách làm nông, minh bạch trong cách tổ chức, minh bạch trong cách đối diện với chính những giới hạn của mình.

Trên hành trình của mình, họ chứng minh: khi niềm tin được xây dựng đúng cách, nó có thể trở thành nền móng cho mọi sự phát triển. Hành trình ấy vẫn đang tiếp tục. Chậm, nhưng chắc.

Nông sản Việt 2026: Rời bỏ tư duy bán thô

Sớm ‘bơm’ 150.000 tỷ đồng, giải cứu nông sản khỏi vòng xoáy xung đột