Bài cuối: Những hợp tác xã thành công - Vì sao họ thắng?
Ứng dụng công nghệ hay đưa nông sản lên sàn thường được xem là giải pháp cho các hợp tác xã (HTX) đi xa và bền vững. Tuy nhiên, thực tế chứng minh, để tránh vòng luẩn quẩn bấp bênh và vươn xa ra thị trường, các HTX thành công đều dựa vào nền tảng cốt lõi: tư duy đột phá của người lãnh đạo, sức trẻ và năng lực liên kết chuỗi giá trị.
Lãnh đạo cần dám làm, dám mạo hiểm!
Một hợp tác xã muốn đi đường dài không thể chỉ dựa vào tinh thần “góp lại cho đông”, mà cần hội đủ ba yếu tố: nội lực sản xuất, liên kết thị trường và khả năng thích nghi. Dù vậy, đây mới chỉ là điều kiện cần.
Ông Trần Đình Trọng - Giám đốc HTX Nông nghiệp Dịch vụ Công bằng Ea Tu, nhận định yếu tố quyết định đầu tiên là người lãnh đạo có tài, có tâm và có tầm.
“Những người lãnh đạo phải dám bỏ vốn ra, thậm chí phải thế chấp tài sản cá nhân để lấy tiền về mua bán cho HTX. Lãnh đạo mà không dám làm, không dám mạo hiểm thì làm sao thành viên họ tin mình được? Mình không tin mình thì làm sao thuyết phục người khác. Mình dám vay vốn, lo cho nông dân thì nông dân mới đi đường dài với mình”, ông Trọng cho biết.
Giám đốc HTX Ea Tu cũng nhìn nhận kinh doanh luôn đi kèm rủi ro lời lỗ, nhưng giá trị cuối cùng thu lại là thương hiệu và niềm tin. Khi chất lượng được khẳng định, khách hàng sẽ tự tìm đến.
Ông cũng thẳng thắn nói ra điều "ai cũng biết mà không ai nói": “Nhiều nơi lập HTX ra chỉ để lấy cái chức danh Giám đốc, Phó giám đốc, Chủ tịch Hội đồng quản trị đi tới đi lui cho oai, chứ không ai chịu làm. Trong ban quản trị 3 người mà hết 2 người đùn đẩy, không muốn làm thì tan rã là đúng rồi. Suy nghĩ chỉ để tranh chức, chờ chia chác thì tốt nhất đừng làm HTX”.
Ưu thế tuổi tác, đôi khi là rào cản
Nghề nông tại nhiều nơi vẫn vận hành theo tư duy kinh nghiệm "sống lâu lên lão làng". Tuy nhiên, trước sự bùng nổ của công nghệ số, kinh nghiệm truyền thống đôi khi trở thành rào cản.
“Nhiều cán bộ HTX lớn tuổi thấy khó nên nản, bàn lùi chuyện chuyển đổi số, chuyển đổi xanh”, ông Trọng đánh giá. Quan điểm của ông là phải biết trọng dụng người trẻ: “Làm HTX thì phải cống hiến. Nếu lãnh đạo cũ kỹ, không hiểu về công nghệ, thì mình thuê những đứa cháu mới học đại học, những người trẻ am hiểu về số hóa về làm cho mình. Có sao đâu! Quan trọng là mình định hướng tụi nó theo mục tiêu của HTX. Đừng có bảo thủ, sợ người trẻ vào làm rồi giành mất quyền của mình. Cốt lõi là mình phải biết sử dụng đúng người”.
Câu chuyện của HTX Địa Linh (xã Chợ Rã, tỉnh Thái Nguyên) là một minh chứng. Thành lập năm 2022, HTX có 17 xã viên ban đầu với hơn 70% là nông dân thế hệ 9x. Điểm khác biệt của Địa Linh nằm ở năng lực liên kết. Từ nhóm nhỏ, HTX kết nối thêm tổ ong (22 thành viên), tổ tre trúc (20 thành viên) và tổ trồng bí xanh (64 hộ).
Thay vì làm riêng lẻ, họ gom các giá trị bản địa thành một hệ sinh thái sản phẩm. Anh Hoàng Văn Thứ - Giám đốc HTX Địa Linh, chia sẻ: “Việc duy trì các giống bí xanh, tre trúc và cả cách khai thác mật ong rừng bản địa chính là nền tảng đầu tiên của sự bền vững”.
Xã viên Địa Linh chọn sản xuất hữu cơ dựa trên thế mạnh tự nhiên. Đơn cử, tháng 10 hàng năm, nông dân dẫn ong từ rừng về khai thác mật thay vì nuôi tại vườn. Dù sản lượng không cao, cách làm này bảo vệ được hệ sinh thái, giúp mật ong đạt giá trị vượt trội. Nhờ định hướng đúng đắn, HTX đã ký kết với các chương trình lớn như “Thúc đẩy sinh kế từ lâm sản ngoài gỗ” và được hỗ trợ kinh phí máy móc. Mới đây nhất, trong các ngày 6-9/4/2026, xã viên tiếp tục được tập huấn chuyên sâu về quản lý chất lượng mật ong rừng tại Chợ Rã.
“Nếu chúng tôi không nắm bắt các cơ hội để kết nối đầu ra, giới thiệu hình ảnh, thương phẩm, không năng động thì khó làm lắm”, anh Thứ nhìn nhận. Đây cũng chính là điểm nghẽn của nhiều mô hình bảo thủ kiểu “lão làng”.
Muốn đi khỏi làng, phải đi cùng nhau!
Liên kết tiêu thụ là bài học giá trị từ các mô hình thành công như HTX Tiên Dương (Hà Nội) hay Yến Dương (Thái Nguyên). Nhiều năm qua, chị Phạm Thị Lý, Giám đốc HTX Tiên Dương, không chỉ bán hàng cho đơn vị mình mà còn tất bật kết nối nông sản từ Hà Nội, Thái Nguyên đến Điện Biên.
“Thật ra không chỉ là nỗi ưu tư làm sao thoát khỏi lũy tre làng, đâu chỉ cho mỗi Tiên Dương. Mình muốn đi xa thì không thể đi một mình, bởi vì cánh đồng phía mình sạch mà phía bạn còn đầy thuốc trừ sâu hóa học, môi trường ấy cũng chưa lành…Nên khi trà hoa vàng đã có kênh phân phối lớn, sao mình không giúp miến, nấm hương, mộc nhĩ Điên Biên và các vùng khác nữa show hàng ra thị trường, kết nối hệ thống phân phối?...”, chị Lý chia sẻ.
Tương tự, HTX Yến Dương do chị Ma Thị Ninh làm Giám đốc - một mô hình đang phát triển rất tốt tại tỉnh Thái Nguyên - cũng đóng vai trò đầu tàu, liên kết chặt chẽ với 14 tổ hợp tác, nhóm hộ và 4 HTX lân cận. HTX cung cấp ra thị trường nhiều đặc sản như bí thơm, miến dong, gạo nếp Tài, trong đó 4 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3-4 sao.
“Trước đây làm riêng lẻ, mình không biết sản phẩm của mình đang ở đâu trên thị trường. Sau này được học, tôi hiểu giá trị của việc kết nối. Nhiều nông dân, thậm chí lãnh đạo HTX chỉ quan tâm năng suất, giá cả…Nhưng nông nghiệp đâu chỉ bấy nhiêu mà còn cả những câu chuyện phía sau”, chị Ninh đúc kết.
Tháng 12/2025, HTX Yến Dương vinh dự nhận Giải thưởng ASEAN về Phát triển nông thôn và Xóa đói giảm nghèo tại Bangkok (Thái Lan). Giám đốc HTX khẳng định thành quả này có dấu ấn từ sự hỗ trợ của chính quyền địa phương thông qua việc kết nối chương trình và định hướng hệ sinh thái bền vững.
Bền vững không đến từ công cụ, mà từ nền tảng
Các khoản hỗ trợ từ chính quyền hay dự án quốc tế đóng vai trò như đòn bẩy, chứ chưa phải là nền tảng cốt lõi giúp HTX phát triển dài hạn.
Ông Trần Đình Trọng thẳng thắn: “Thời gian qua, Nhà nước đã hỗ trợ rất nhiều cho các HTX, từ máy móc, thiết bị đến cơ sở vật chất. Nhưng một thực tế đáng buồn là nhiều nơi nhận về không biết sử dụng, cứ trùm mền để đó, đến lúc rỉ sét, lỗi thời lại đem bán phế liệu. Như vậy là lãng phí ngân sách nhà nước lẫn chi phí của chính mình".
Theo ông, các HTX cần xác định rõ thế mạnh riêng, tránh làm dàn trải theo phong trào. Thay vì chạy theo doanh số ngắn hạn, HTX muốn lớn mạnh phải chủ động tiếp cận chính sách, đầu tư chế biến sâu và hoàn thiện sản phẩm trước khi đưa ra thị trường lớn.
Nhìn tổng thể, các HTX thành công hiện nay hội tụ ba điểm: lực lượng trẻ, tư duy mở và khả năng kết nối. Tiến sĩ Trần Đình Lý - Phó Hiệu trưởng ĐH Nông Lâm TP.HCM, cho rằng: “Điều cần thay đổi trước tiên không phải là 'làm thêm cái gì', mà là làm lại từ gốc: cách tổ chức, cách vận hành và cách nhìn về thị trường. Khi HTX thực sự trở thành một tổ chức kinh tế đúng nghĩa, lúc đó công nghệ mới phát huy giá trị, thị trường mới mở ra bền vững và người nông dân mới thực sự đứng vững trong chuỗi giá trị”.
Suy cho cùng, một HTX mạnh không được đo đếm bằng việc bán được bao nhiêu hàng trong một mùa, mà ở khả năng sống tốt qua nhiều mùa. Để phát triển bền vững, giải pháp không nằm ở công cụ bề nổi, mà bắt nguồn từ sự lột xác trong tư duy và cách thức vận hành.
Nông dân yếu thế vì hợp tác xã ‘đứng ngoài’ chuỗi giá trị
Lý giải nghịch lý có hàng chục ngàn HTX nhưng nông dân vẫn chịu cảnh "đầu ra bấp bênh", bà Đặng Thị Hương Giang – Phó Tổng Giám đốc Điều hành Tập đoàn KLC Group khẳng định: "Vấn đề cốt lõi không nằm ở sản xuất, mà ở việc HTX chưa tham gia sâu vào chuỗi giá trị hoàn chỉnh."
Theo bà Giang, đa số HTX hiện nay mới dừng ở việc tổ chức sản xuất. Sự hạn chế trong năng lực quản trị, bỏ ngỏ các khâu tạo giá trị cao (tiêu chuẩn hóa, chế biến sâu, làm thương hiệu) khiến nông dân chủ yếu bán nguyên liệu thô và mắc kẹt trong thế phụ thuộc thương lái.
Đại diện KLC Group cho rằng cần đưa HTX vào một chuỗi giá trị khép kín từ vùng trồng đến xuất khẩu, lấy chuyển đổi số làm nền tảng minh bạch. Bà nhấn mạnh 3 yếu tố "sống còn" để HTX phát triển bền vững: Nâng tầm quản trị theo tư duy kinh tế thị trường; Hoàn thiện chuỗi giá trị: Sản xuất – Chế biến – Thương hiệu – Thị trường; Ứng dụng công nghệ và dữ liệu để tăng sức cạnh tranh.
"Muốn nông sản đi xa, không thể đi một mình. HTX cần được đặt trong một hệ sinh thái đủ năng lực kết nối thị trường, công nghệ và tiêu chuẩn", bà Đặng Thị Hương Giang nhấn mạnh.
