'Liên nấm' và hành trình làm nên chuỗi nấm sạch
Để có những sản phẩm nấm đạt chuẩn OCOP xuất hiện trên đoàn tàu “Hành trình di sản thế giới” hôm ấy, đối với bà Liên là cả một chặng đường dài. Trên hành trình đó, bà không đi một mình.
Tại lễ khai trương đoàn tàu du lịch “Hành trình di sản thế giới” mới đây tại Đồng Hới, tỉnh Quảng Trị, giữa những gian hàng OCOP được bố trí phục vụ khách tham quan, một gian hàng nhỏ khiến tôi dừng lại lâu hơn dự định.
Những sản phẩm từ nấm được đóng gói chỉn chu, đặt cạnh nhau. Trà nấm, các sản phẩm từ nấm dược liệu, rồi những sản phẩm chế biến… Tất cả mang chung một cái tên: Hợp tác xã (HTX) Nấm sạch Tuấn Linh.
Tôi tò mò về những sản phẩm ấy, rồi muốn biết người đứng sau chúng là bà Ngô Thị Kim Liên.
Cơ duyên bắt đầu từ một người thân
Cuộc trò chuyện vừa bắt đầu, điện thoại của bà liên tục đổ chuông. Khi thì khách hàng gọi xác nhận đơn hàng, lúc là đối tác hỏi về sản phẩm, rồi những cuộc gọi công việc nối nhau không dứt.
Câu chuyện giữa chúng tôi vì thế cứ bị ngắt quãng. Bà Liên vừa nghe máy, vừa xử lý công việc, rồi lại quay trở về câu chuyện đang dang dở.
Nhìn người phụ nữ ấy tất bật với những cuộc điện thoại, tôi chợt hiểu, phía sau những gói trà nấm, những sản phẩm được xếp ngay ngắn ở gian hàng OCOP kia là cả một guồng công việc mà bà đang trực tiếp điều hành mỗi ngày.
Sinh năm 1976, bà Liên lớn lên ở một làng quê thuần nông xã Sơn Lộc, huyện Bố Trạch (Quảng Bình), nay là xã Đông Trạch, tỉnh Quảng Trị.
Tuổi thơ gắn với ruộng đồng. Nhưng khi trưởng thành, bà lại chọn một công việc ổn định tại cơ quan nhà nước. Và cây nấm đến với bà từ một hoàn cảnh không ai mong muốn.
Cách đây hơn 10 năm, bố chồng bà mắc một căn bệnh hiểm nghèo. Trong quá trình cùng chồng tìm mua nấm linh chi, một loại dược liệu quý, bà bắt đầu nghĩ đến chuyện tự trồng.
“Tôi và chồng tìm mua nấm linh chi cho bố. Lúc đó tôi nghĩ, nếu mình tự trồng được thì người nhà có thể sử dụng, vừa chủ động nguồn vừa đỡ chi phí”, bà Liên kể.
Từ một ý nghĩ rất riêng ấy, bà bắt đầu học. Học cách làm giống, làm phôi, tìm hiểu kỹ thuật nuôi trồng, cách kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và môi trường để nấm sinh trưởng.
Càng học, bà càng nhận ra cây này còn có thể làm được nhiều hơn thế. “Tôi tự thúc mình phải học hỏi, phải sản xuất được các loại nấm để đưa ra thị trường”, bà nói.
Ý tưởng ấy cuối cùng đưa bà đến một quyết định không dễ dàng: xin thôi việc ở cơ quan nhà nước để về quê khởi nghiệp.
Những ngày đầu, hai vợ chồng gần như ăn ngủ cùng nó. Bà Liên loay hoay từ việc làm phôi, chăm sóc, theo dõi nhiệt độ, độ ẩm đến tìm cách xử lý khi những mẻ không đạt như mong muốn.
Cái thứ cây nhỏ bé nhưng chẳng dễ chiều. Chỉ một mắt xích trong quy trình không ổn, cả mẻ nấm có thể bị ảnh hưởng. Bà vừa làm, vừa học, vừa rút kinh nghiệm.
Rồi những sản phẩm đầu tiên lần lượt ra đời. Nấm ăn, dược liệu các loại. Trà. Cao linh chi. Rượu linh chi. Trà thảo mộc rau má. Trà cà gai leo. Trà xạ đen. Nước mắm chay và nhiều sản phẩm chế biến từ nông sản địa phương...
Thuyền trưởng "Liên nấm"
Khi đã có sản phẩm, thị trường bắt đầu lớn mạnh. Áp lực vùng nguyên liệu cũng lớn dần theo. Thế rồi một câu hỏi xuất hiện trong đầu bà Liên: nếu mình làm được, tại sao không giúp người dân quanh mình cùng làm? Vừa có thêm vùng nguyên liệu, vừa giải quyết công ăn việc làm cho bà con.
Sơn Lộc cũ là vùng đất bán sơn địa. Sau mùa vụ, đàn ông trai tráng trong làng thường rủ nhau “đi bạn” cho những làng biển phía dưới. Còn phụ nữ ở nhà quanh quẩn với con gà, mớ rau, thu nhập chẳng được bao nhiêu, trong khi thời gian nhàn rỗi thì rất nhiều.
Bà nhìn thấy ở những người phụ nữ ấy một thứ mà nhiều người có thể không để ý: họ có sức lao động, có thời gian, nhưng thiếu một công việc có thể làm ngay tại nhà.
Vất vả đi thu gom nguyên liệu nhỏ lẻ. Rồi một ngày, ý tưởng chợt lóe lên trong đầu người phụ nữ ấy: “Sao mình không liên kết họ lại cùng sản xuất chung, chia lợi nhuận chung?”
Nghĩ là thế, nhưng bắt tay vào làm lại là cả một hành trình gian nan. Ban đầu, người tham gia được hỗ trợ giống, vật tư, chuyển giao kỹ thuật, hướng dẫn quy trình chăm sóc. Khi nấm đến kỳ thu hoạch thì được HTX tổ chức thu mua và kết nối thị trường.
Nhưng đâu phải ai cũng tham gia. Cũng có người bỉu môi, cho rằng làm nấm thu nhập không bao nhiều mà mất thời gian. Nhưng chưa bao giờ ý nghĩ bỏ cuộc xuất hiện trong đầu người phụ nữ có niềm đam mê này.
“Người dân làm được thì mình mới phát triển được. Mình không thể lớn lên một mình”, bà Liên nói.
Từ những hộ ban đầu, liên kết dần mở rộng thành các tổ hợp tác. Đến nay, HTX đã liên kết với 34 tổ hợp tác và hơn 500 hộ dân trồng nấm. Từ một cán bộ nhà nước, bà Liên dần trở thành “Liên nấm” trong mắt những người nông dân quanh vùng, từ bao giờ không ai hay.
“Làm kinh tế mà chỉ một mình mình có lợi thì không bền. Phải làm sao để bà con cùng có thu nhập, cùng phát triển thì chuỗi mới sống được”, bà nói.
Khi chuỗi liên kết đã thành hình, câu chuyện nâng cao giá trị sản phẩm được HTX đặt ra. Và bà Liên, với tư cách người "thuyền trưởng" của HTX quyết định chọn con đường chế biến sâu.
Từ cây nấm tươi, HTX làm thành trà, cao linh chi, rượu linh chi và nhiều sản phẩm khác. Nhưng đáng chú ý hơn cả là ý tưởng làm nước mắm chay từ đây.
Bà Liên mày mò, thử nghiệm rồi hoàn thiện quy trình sản xuất. Năm 2024, “Quy trình sản xuất nước mắm chay từ nấm” được cấp Bằng độc quyền Giải pháp hữu ích số 3748.
Đến nay, HTX Nấm sạch Tuấn Linh đã có 14 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên được công nhận.
“Làm ra sản phẩm rồi phải nghĩ xem bán ở đâu, người ta có dùng không, có quay lại mua không. Nếu chỉ làm được mà không bán được thì cũng chưa thành công”, bà Liên nói.
Vì thế, bên cạnh nhà xưởng, bà dành nhiều thời gian cho thị trường.
Khu sản xuất hiện rộng khoảng 8.700 m², với hệ thống máy móc phục vụ sản xuất và chế biến. Sản phẩm được đóng gói, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, đưa lên các sàn thương mại điện tử, quảng bá qua livestream và kết nối với các hệ thống phân phối.
Từ thị trường địa phương, sản phẩm đi đến nhiều tỉnh, thành. Có sản phẩm vào hệ thống siêu thị, cửa hàng nông sản sạch; một số sản phẩm đã xuất khẩu sang Lào, Thái Lan và Nga.
Đem nấm sạch lên bản
Không dừng lại ở những hộ dân quanh vùng, mới đây bà Liên tìm cách đưa mô hình liên kết đến bản Khe Cát, xã Trường Sơn.
Qua những lần lên với bà con vùng cao, bà nhận thấy đời sống của nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số còn khó khăn, thu nhập bấp bênh. Sau những giờ lên rẫy, bà con còn nhiều thời gian nhàn rỗi nhưng chưa có thêm sinh kế phù hợp.
“Mình thấy bà con đồng bào thiểu số ở vùng cao thu nhập còn bấp bênh quá. Những lần lên với đồng bào, tôi nảy ra ý tưởng, sao không làm mô hình liên kết thử coi. Bà con sau những giờ lên rẫy thì còn nhiều thời gian rảnh. Tại sao không giúp những người nông dân ấy có thêm thu nhập trong lúc nhàn rỗi?”, bà Liên kể.
Từ ý tưởng ấy, HTX Tuấn Linh đã liên kết với 10 hộ dân ở Khe Cát theo hình thức liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm.
Mười hộ chưa phải một con số lớn để thay đổi cả một tập quán sản xuất. Nhưng với bà Liên, đó là một cách thử mở thêm một cánh cửa sinh kế cho những người vốn đã quen với nương rẫy. Ngoài những mùa vụ trên rẫy, họ có thể tận dụng thời gian và lao động của mình để có thêm thu nhập.
Liên kết vì thế thêm phần ý nghĩa. Nó không nằm trên những văn bản với con dấu đỏ tươi. Nó đi vào một bản làng cụ thể, đến với những hộ dân cụ thể. Ở đây là bản Khe Cát và những phận người bớt nghèo vì có thêm sinh kế.
Hôm Hồ Thị Ngát, bản Khe Cát đưa nấm đến điểm thu gom của HTX Nấm sạch Tuấn Linh sau mấy tháng trời cần mẫn chăm sóc, không ít dân bản chạy theo dặn dò. Rằng, nhớ hỏi thăm bà "Liên nấm" có muốn dân bản mình liên kết thêm không?
Ngát đi mà lòng khấp khởi vui. Trồng nấm liên kết, không chỉ có tiền mà còn nhận được niềm tin của dân bản.
Cuối giờ chiều. Ánh nắng gắt ngày hè đã dịu lại. Những cuộc điện thoại vẫn tiếp tục reo. Người đàn bà có biệt danh Liên “nấm” vẫn miệt mài với công việc.
Và tôi chợt hiểu rằng, để có những sản phẩm nấm đạt chuẩn OCOP xuất hiện trên đoàn tàu “Hành trình di sản thế giới” hôm ấy, đối với bà Liên là cả một chặng đường dài. Trên hành trình đó, bà không đi một mình. Ở đó còn có nhiều người khác và tất cả họ đều có thể sống được bằng cây nấm.
