Liên kết nông nghiệp hay... liên kết benzen đơn?!

“Kiểu chi cũng đổ vỡ”

Việc liên kết giữa doanh nghiệp (DN) và nông dân là câu chuyện xuất phát từ thực tiễn sản xuất hiện đại, khi không ai có thể “một mình một bóng”, không ai là tất cả, cũng không ai có thể tránh hết được mọi tác động khi quỹ đạo của thị trường và kỹ thuật đi vào “chuỗi sản xuất”.

Thực tế cho thấy, liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp nằm ở nhân sự và phương thức giám sát. Điều này thường thể hiện trên hai loại hợp đồng: Chuyển giao kỹ thuật và thu mua. Trước đây người ta gộp hai loại đó thành một hợp đồng khi DN ký kết với nông dân. Nhưng 2 - 3 năm gần đây thì đã tách riêng. Đơn vị kỹ thuật sẽ dẫn một đại diện thị trường đến cho nông dân, chứ DN không còn hỗ trợ trực tiếp.

Với đơn vị chuyển giao kỹ thuật, khi ký với nông dân thì lại không đưa tới những nguồn nhân lực cụ thể, căn bản để thực thi đầy đủ những điều khoản đã ký trong hợp đồng chuyển giao đó. Từ đây nảy sinh vấn đề: Khi chuyển giao rồi thì không có người tại chỗ đủ khả năng thực thi, hoặc nếu có, thì người thực thi lại lái qua những vấn đề tài chính thuộc cá nhân đó chứ không phải vì nhóm, tập thể. Đây là đổ vỡ đầu tiên.

Xem thêm 'Vua chuối' Võ Quan Huy: 'Có ông nào chân thành đâu mà liên kết!'

Thứ 2, cứ tạm cho là tốt đẹp hơn: DN đưa đến cho nông dân người có khả năng hỗ trợ kỹ thuật. Hiện tượng này là phổ biến. Nhưng thời gian đến hộ nông dân chỉ là tối thiểu, mà câu chuyện này đã xảy ra 15 - 20 năm nay, và chưa biết khi nào kết thúc. Người có, nhưng thời gian nắm bắt tình hình tại chỗ thì quá ít nên không xâu chuỗi, nắm được vấn đề.

Thứ 3, một vài đơn vị vì đã hiểu vấn đề, nên đã lập cách thức tiếp cận khác, như Trung tâm đào tạo, huấn luyện công nghệ cao ở Cần Thơ (ISC); Trung tâm ươm tạo doanh nghiệp ở TP.HCM… Mục tiêu của họ là đào tạo nhân lực, đưa về từng DN, cá nhân. Nhưng nông dân có đưa người đến học ở những trung tâm này không, là câu chuyện khác, vì phải tốn phí. Và liệu họ có tin rằng số tiền bỏ ra là xứng đáng?

Xem thêm Nguồn thực phẩm sạch thiếu hụt: nhiều tỉnh liên kết với TP.HCM than khó

Tôi cho rằng các trung tâm phải phân khúc khách hàng, thậm chí có những chương trình miễn phí, để nông dân dễ tiếp cận, đồng hành với DN lẫn kỹ thuật.

Hãy “show” hết ra đi

Điều duy nhất ai cũng biết là chúng ta làm việc theo mô hình kết nối chuỗi, nhưng biết và làm lại là câu chuyện khác.

Họ biết cái gì? Đó là các bên phải ngồi cùng bàn, và lộ diện cho nhau thấy. Người nông dân sẽ hỏi: Hãy cho tôi thấy các anh làm gì, cần gì, tôi được gì, để tôi có thể bỏ núi xuống đồng bằng đi làm cho các anh? Tức là phải tạo niềm tin. Tôi thấy, cái chính là nông dân thiếu niềm tin, lại thiếu kinh phí và kỹ thuật, khiến họ thiếu gắn bó.

Còn doanh nghiệp chỉ cần nông dân đến với họ, bằng nhiệt huyết, thành tâm và làm việc cùng nhau. Nhưng DN phải cho họ nhìn nhận thấu đáo, rằng họ đặt niềm tin vào DN là đúng chỗ. Còn không thì sẽ sân ai nấy đá.

Về phía nhà nước, cần phải tạo sân chơi cho một nhóm liên kết, và nhóm đó phải có DN đủ lớn cùng ngồi thì nông dân mới tin. Hiện nay, DN lớn hiếm khi ngồi với nông dân. Nhà nước, ví dụ Đại sứ quán Việt Nam ở nước ngoài, hiểu thị trường bên đó cần gì. Nhưng liệu có khi nào họ về ngồi với nông dân, với các hội nghề nghiệp, DN? Tôi muốn nói lại, là mọi thứ phải phơi bày ra hết các chỉ số cần-đủ-rõ cho các bên, chứ ai cũng giấu giếm, thì không bao giờ làm được. Lợi nhuận 10 phần thì thỏa thuận chia ra, ai cũng có phần. Hết thắc mắc.

Xem thêm Hơn 3.500 mô hình liên kết đang tạo hình một nền nông nghiệp xanh

Về vốn, ví dụ đầu tư chanh dây 1 tỷ đi, thì ai chịu chi tiền? Các DN, hiệp hội hãy chi tiền phần nhiều, còn nông dân chi phần ít nhất. Nhưng nông dân phải hưởng ngang các bên còn lại và ít chịu rủi ro hơn. Bởi khi bắt tay thực chiến, họ đã là người tốn nhiều công sức nhất. Khi làm được vậy, họ sẽ thấy mình được tôn trọng, ghi nhận và chắc chắn họ sẽ… cày hết sức, không rời.

Còn chuyện đổ vỡ liên kết, nói thẳng là nhiều kinh khủng, từ Bắc vô Nam. Tôi ví dụ có 2 DN công nghệ cao ở Thanh Hóa và Bình Dương, giờ không thể hợp tác với nông dân nữa. Trước đó họ hợp tác toàn diện với nông dân, nhưng ký kết hợp đồng không chặt chẽ về quyền lợi cho nông dân. Khi rủi ro xảy ra, thì DN bỏ rơi nông dân, trong khi nông dân không thể chịu rủi ro lớn nhất. Và khi điều đó xảy ra, nông dân từ bỏ họ ngay. Hợp đồng ghi toàn lợi thế cho DN, còn nông dân không có gì. Truy ra mới biết, 2 DN đó không đưa đại diện thị trường ngồi chung với nông dân, vì sợ nông dân làm việc trực tiếp với thị trường. Họ làm việc với các siêu thị cả nước, nhưng đại lý làm đại diện của các siêu thị đó thì không ngồi cùng mâm với nông dân, hay nói đúng hơn là không cho họ ngồi cùng nhau. Nhìn ra Nhật Bản chẳng hạn, thì chuyện này rất rõ ràng, cụ thể. Khi hàng lên sàn, lợi nhuận chia cho các bên ra sao, minh bạch hết: nông dân lại hưởng cao nhất, 6 phần, 4 phần còn lại chia cho siêu thị và doanh nghiệp.

Một khi DN Việt vẫn còn mang suy nghĩ hơn - thua với nông dân, thì DN dù to bao nhiêu vẫn mang tư duy nhỏ lẻ. Họ sai từ suy nghĩ thì làm phải sai. Và cũng đừng trách nông dân, mà hãy lắng nghe họ nói xem họ cần gì?

Cho nên câu chuyện liên kết hiện nay như liên kết benzen đơn trong hóa học, có thể bị bẻ gãy bất kỳ lúc nào, cũng chỉ vì thiếu niềm tin.

(*) Kỹ sư, Chuyên viên đào tạo nhân lực nông nghiệp công nghệ cao