Liên kết nông nghiệp Việt: Thiếu người giữ chuỗi đến cùng
Nông nghiệp Việt Nam không thiếu hàng hóa. Năm tháng đầu năm 2026, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đã đạt 30,69 tỷ USD, tăng 9,2% so với cùng kỳ. Riêng nông sản đạt 16,38 tỷ USD, thủy sản 4,65 tỷ USD. Chăn nuôi cũng tăng rất mạnh.
Nhưng, dù làm ra nhiều thứ, bán được rất nhiều và kim ngạch vẫn đi lên, liên kết nông nghiệp cũng… hòm hòm, cái nan đề cũ vẫn cứ lặp lại. Hết mặt hàng này tới mặt hàng khác vẫn lặp cảnh được mùa khó bán, liên kết lỏng lẻo. Hễ doanh nghiệp hụt hơi là nông dân như bị… treo trên ngọn cây, lơ lửng…
Nói cách khác, nông nghiệp Việt cứ chịu cảnh trớ trêu: ê hề hàng hóa mà lại không có một cấu trúc đủ chắc để giữ chuỗi đến cùng.
6 năm thực hiện Nghị định 98
Ngày 5/6, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo tham vấn dự thảo nghị định mới về phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững để thay thế Nghị định 98/2018/NĐ-CP.
Việc phải sửa một nghị định sau hơn 6 năm thực hiện đã nói lên thực tế. Rằng, liên kết nông nghiệp có tiến triển. Nhưng tiến triển ấy chưa đủ bền để đi qua những đòi hỏi mới của thị trường. Tiến triển chạy không kịp theo những chuyển đổi mang tên “xanh” và “số”.
Chính báo cáo tại hội thảo cũng thừa nhận liên kết hiện nay cần thêm động lực về thể chế, nguồn lực và trách nhiệm để hình thành các chuỗi giá trị bền vững, nâng sức cạnh tranh nông sản.
Thực ra, sau 6 năm triển khai Nghị định 98, đã có hơn 2.900 dự án liên kết sản xuất – tiêu thụ nông sản được hình thành. Kết nối hơn 200.000 hộ nông dân với doanh nghiệp, hợp tác xã và tổ hợp tác. Cả nước hiện có trên 4.000 hợp tác xã nông nghiệp tham gia liên kết theo chuỗi giá trị. Nhưng con số ấy chỉ chiếm gần 13% tổng số hợp tác xã. Chỉ khoảng 4.339 HTX nông nghiệp đảm nhận bao tiêu nông sản, tương đương 20,7% tổng số HTX nông nghiệp. Nói cách khác, khu vực HTX khá… đông nhưng số thực sự bước vào chuỗi liên kết thì mỏng.
Thị trường biến động, chuỗi liên kết cũng… lăn đùng
Vậy, vấn đề của nông nghiệp Việt không phải là không có liên kết. Vấn đề quá hiếm người giữ chuỗi liên kết đến cùng.
Khi thị trường thuận lợi, chuỗi nào cũng có vẻ chạy tốt. Nhưng chỉ cần rớt giá, logistics trục trặc, tiêu chuẩn mới xuất hiện hoặc doanh nghiệp thu mua đổi chiến lược, thì chuỗi liên kết cũng… lăn đùng ra, lộ bao điểm yếu. Ở đó, nông dân giữ rủi ro lớn nhất, trong khi quyền định giá và quyền quyết định thường nằm ở nơi khác.
Trong nhiều chuỗi nông sản, người nông dân đứng đầu dòng sản xuất nhưng lại đứng cuối dòng lợi ích. Bởi nhiều mô hình liên kết thực chất vẫn mới dừng ở hợp đồng mua bán. Nó chưa đi đủ sâu vào vùng nguyên liệu chuẩn, dữ liệu truy xuất, chia sẻ rủi ro, tín dụng, bảo hiểm, chế biến và thị trường cuối cùng. Đây lại là những yếu tố quyết định sức bền của chuỗi.
Dự thảo nghị định mới vì vậy phải đặt lại vấn đề từ gốc: không chỉ khuyến khích liên kết, mà phải tháo rào cản về vốn, công nghệ và thị trường để chuỗi giá trị có thể vận hành bền vững hơn.
Liên kết nông nghiệp xong, nông dân vẫn… nơm nớp
Ngặt nỗi, chuỗi nông nghiệp không đứt ở một mắt xích, mà thường đứt ở trách nhiệm. Khi giá tốt, ai cũng muốn có chân trong chuỗi. Khi rủi ro đến, mỗi bên rất dễ lùi về phần an toàn của mình. Nông dân quay lại bán cho thương lái nếu thấy giá nhỉnh hơn. Doanh nghiệp thu mua co hẹp cam kết khi đầu ra xuất khẩu khó khăn. HTX, nếu năng lực quản trị yếu, thường chỉ làm được vai trò gom hàng, chưa thể làm “bộ não” của chuỗi. Vì thế, tất cả “nhìn như đã liên kết”, nhưng hiếm có chủ thể đủ mạnh để cứng rắn nói: tôi sẽ giữ chuỗi này đến cùng.
Đó cũng là lý do nông nghiệp Việt dù xuất khẩu rất lớn nhưn cứ liên tục phải chữa cháy theo từng vụ việc. Bởi khi không có người giữ nhịp của chuỗi liên kết, nông dân vẫn nơm nớp, “ăn nay lo mai”. Liên kết khi ấy chỉ còn là một lớp áo đẹp khoác lên một nền sản xuất phải tự lo đầu ra theo từng vụ.
Đây là điểm xác đáng mà hội thảo ngày 5/6 nhấn mạnh: liên kết nông nghiệp muốn thành cú hích mới thì không thể chỉ trông vào thiện chí. Mà phải có hành lang pháp lý mới, và nguồn lực thật để các chủ thể dám gắn bó lâu dài.
Bởi vậy, câu hỏi riết róng lúc này là ai sẽ chịu trách nhiệm giữ chuỗi đến cùng. Nếu HTX vẫn nhỏ, vốn mỏng, dữ liệu yếu. Nếu doanh nghiệp chỉ thích mua đứt bán đoạn thay vì đồng hành với vùng nguyên liệu. Nếu chính sách vẫn hỗ trợ theo dự án ngắn hạn hơn là xây năng lực chuỗi. Nếu nông dân vẫn bị buộc phải tính toán từng vụ thay vì được bảo vệ bằng hợp đồng uy tín…. Thì nông nghiệp Việt sẽ còn rất lâu mới thoát khỏi kiểu tăng trưởng… nửa mùa, làm ra nhiều nhưng giữ lại được ít.
Và chừng nào chưa có những chủ thể bền gan giữ chuỗi đến cùng, nông dân vẫn ở thế “đứng đầu chuỗi giá trị”, nhưng “đứng cuối chuỗi lợi ích”.
