Kinh tế bạc về nông thôn: Tránh mang 'áo đô thị' mặc cho lão nông
Chủ trương thí điểm phát triển kinh tế bạc tại 5 địa phương, trong đó có những vùng thuần nông như An Giang, Thái Nguyên hay vùng núi nông thôn, miền núi Đà Nẵng, mở ra hướng tiếp cận mới trước tốc độ già hóa dân số. Tuy nhiên, để chính sách thực sự đi vào đời sống nông thôn, bài toán không nằm ở những dịch vụ nghỉ dưỡng đắt đỏ, mà ở sinh kế vừa sức và mạng lưới chăm sóc ngay tại làng xã.

Tại hội nghị đối thoại chính sách phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc diễn ra sáng 16/11, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà công bố quyết định lựa chọn 5 địa phương gồm Hà Nội, Thái Nguyên, Đà Nẵng, TP.HCM và An Giang để thí điểm mô hình này trong hai năm, trước khi đánh giá và nhân rộng trên toàn quốc.
Cách lựa chọn này cho thấy tư duy thiết kế chính sách không chỉ đóng khung ở các siêu đô thị, mà đã tính đến độ phủ từ thành thị đến nông thôn. Thực tế, theo số liệu Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan đưa ra tại hội nghị, Việt Nam hiện có khoảng 16,5 triệu người cao tuổi (chiếm 16% dân số), và dự báo đến năm 2050, cứ bốn người dân thì có một người cao tuổi (25%). Đáng chú ý, trong số 16,5 triệu người cao tuổi hiện nay, có hơn 9 triệu người vẫn đang trực tiếp tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh.
Phần lớn lực lượng lao động tóc bạc ấy đang nằm ở khu vực nông thôn – nơi khái niệm nghỉ hưu vốn xa xỉ với những người nông dân cả đời bám ruộng.
Người già nông thôn không chỉ cần được chăm sóc
Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh một quan điểm cốt lõi: thích ứng với già hóa dân số phải gắn với việc phát huy người cao tuổi như một nguồn lực phát triển, thay vì chỉ coi họ là đối tượng thụ hưởng an sinh.
Ở nông thôn, quan điểm này càng mang tính sống còn. Khác với người cao tuổi đô thị vốn có lương hưu và tích lũy tài chính để chi trả cho các dịch vụ y tế, du lịch hay dưỡng lão cao cấp, đại đa số lão nông không có lương hưu, thu nhập bấp bênh theo mùa vụ. Với họ, nhu cầu lớn nhất không phải là nghỉ dưỡng, mà là được tiếp tục lao động vừa sức để tự chủ tài chính và giữ tâm thế không phụ thuộc vào con cái.

Để hiện thực hóa định hướng của Bộ Chính trị về việc giao Ban Chính sách, chiến lược Trung ương chủ trì xây dựng đề án phát triển kinh tế bạc đến năm 2045, các chính sách tài chính và tín dụng dành cho nông thôn cần được "may đo" sát thực tế. Khi Ngân hàng Nhà nước nghiên cứu các sản phẩm tín dụng phù hợp và Bộ Tài chính tính toán chính sách thuế, đầu tư, thì khu vực nông thôn rất cần những gói tín dụng vi mô xóa bỏ rào cản tuổi tác. Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy người cao tuổi ở quê sử dụng vốn rất chắt chiu và có tỷ lệ hoàn trả nợ cao.
Bên cạnh nguồn vốn, kinh nghiệm canh tác của các lão nông tri điền chính là một dạng tài nguyên. Thay vì để tri thức bản địa mai một, các hợp tác xã, tổ khuyến nông tại những địa phương thí điểm như An Giang, Đà Nẵng, Thái Nguyên hoàn toàn có thể đặt hàng người cao tuổi làm cố vấn kỹ thuật tại chỗ, giám sát chất lượng nông sản hoặc quản lý thủy nông nội đồng. Khi đó, kinh tế bạc ở nông thôn sẽ bắt đầu từ việc biến kinh nghiệm của người già thành giá trị gia tăng cho nông nghiệp.
Chăm sóc tại gia thay vì viện dưỡng lão tập trung
Một trụ cột khác trong định hướng của Chính phủ là phát triển hệ sinh thái chăm sóc liên tục, kết nối giữa bệnh viện, cơ sở dưỡng lão, gia đình và cộng đồng. Trong đó, Bộ Y tế được giao đẩy nhanh sửa đổi toàn diện Luật Người cao tuổi (phấn đấu ban hành vào quý II/2028) và tìm cơ chế khắc phục tình trạng thiếu hụt điều dưỡng viên, nhân lực chăm sóc chuyên môn.
Tuy nhiên, nếu áp dụng nguyên xi mô hình viện dưỡng lão tập trung của đô thị về vùng nông thôn, nguy cơ thất bại là rất lớn. Rào cản không chỉ nằm ở chi phí vượt quá khả năng chi trả của hộ nông dân, mà còn ở tâm lý gắn bó với nhà cửa, làng xóm và nếp sống gia đình truyền thống của người Việt.

Do đó, tại khu vực nông thôn, mô hình khả thi hơn cả là "dưỡng lão ban ngày" gắn với thiết chế nhà văn hóa thôn, xã. Sáng con cháu đi làm đưa ông bà ra sinh hoạt cộng đồng, tập dưỡng sinh, kiểm tra sức khỏe; chiều tối lại đón về quây quần bên gia đình. Cách làm này vừa tận dụng được hạ tầng sẵn có ở địa phương, vừa giảm tải áp lực cho lực lượng lao động trẻ ở nông thôn – những người vốn dễ rơi vào cảnh phải bỏ việc để ở nhà chăm sóc cha mẹ già yếu.
Đồng thời, bài toán thiếu nhân lực điều dưỡng mà Bộ Y tế đặt ra có thể giải quyết ngay tại chỗ bằng cách đào tạo kỹ năng chăm sóc cơ bản, vật lý trị liệu cho chính nhóm lao động trung niên (từ 50 đến 60 tuổi) tại địa phương.

Đội ngũ này sẽ trở thành mạng lưới chăm sóc tại gia theo giờ cho các gia đình neo người trong xã, vừa tạo việc làm tại chỗ cho lao động lớn tuổi, vừa đáp ứng đúng nhu cầu chăm sóc y tế cơ bản với chi phí phù hợp.
“Ngân hàng thời gian” - sự linh động chăm sóc
Trong bức tranh tổng thể mà Chính phủ vạch ra, vai trò của cộng đồng và công nghệ được đặt ở vị trí quan trọng. Phó Thủ tướng đề nghị Hội Người cao tuổi Việt Nam thực hiện hiệu quả Đề án 379 gắn với thúc đẩy kỹ năng số và nhân rộng các câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau.
Ở nông thôn, mạng lưới câu lạc bộ liên thế hệ đã hình thành khá rộng khắp, nhưng phần lớn mới dừng lại ở sinh hoạt văn nghệ, thăm hỏi hoặc cho vay vốn nhỏ lẻ. Bước sang giai đoạn thí điểm kinh tế bạc, các câu lạc bộ này cần được nâng cấp thành những "tổ hợp tác dịch vụ" thực thụ. Ở đó, nhóm người cao tuổi còn khỏe (60–70 tuổi) có thể nhận chăm sóc, hỗ trợ sinh hoạt cho nhóm trên 80 tuổi để nhận thù lao hoặc tích lũy "ngân hàng thời gian" cho chính mình sau này. Những mảnh vườn lẻ tẻ của các hộ người già cũng có thể được gom lại qua câu lạc bộ để tạo vùng nguyên liệu nông sản sạch, kết nối tiêu thụ nhờ sự hỗ trợ về thương mại điện tử của lớp thanh niên địa phương.
Cùng với đó, việc Bộ Xây dựng hoàn thiện tiêu chuẩn nhà ở, hạ tầng thân thiện với người cao tuổi và Bộ Khoa học và Công nghệ thúc đẩy ứng dụng chuyển đổi số cũng cần được bình dân hóa khi về tới làng xã. Với nông dân, hạ tầng thân thiện đôi khi chỉ bắt đầu từ việc hỗ trợ cải tạo bậc tam cấp thành lối đi dốc thoải, lắp tay vịn chống té ngã trong nhà vệ sinh – nguyên nhân hàng đầu khiến người già nông thôn mất khả năng tự phục vụ. Tương tự, công nghệ phục vụ người già ở quê không cần những ứng dụng phức tạp, mà cần các thiết bị báo động giá rẻ như vòng tay cảnh báo đột quỵ hay nút bấm khẩn cấp kết nối thẳng tới trạm y tế xã và điện thoại của con cái.
Việc Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành và địa phương đưa nhiệm vụ phát triển kinh tế bạc vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội từ năm 2027 cho thấy quyết tâm thể chế hóa lĩnh vực này một cách bài bản. Hai năm thí điểm tại 5 địa phương sắp tới sẽ là phép thử quan trọng. Nếu ở Hà Nội hay TP.HCM, thành công có thể đo bằng quy mô các tổ hợp dưỡng lão hay dịch vụ tài chính, bảo hiểm chuyên biệt, thì tại An Giang, Thái Nguyên, Đà Nẵng, thước đo sát sườn nhất chính là việc người cao tuổi có thể tự sống khỏe, sống có thu nhập ngay trên mảnh đất của mình mà không trở thành gánh nặng cho thế hệ sau.


