Vị Hoài Sơn ở phố

Không có những mẹt, bao tải thuốc ùn ùn nối thông đường trước ra nhà sau. Cũng chẳng có cảnh người ngồi chờ đến lượt mình được thăm khám, và xa lắc lơ rồi ông thầy thuốc râu dài tóc bạc đăm chiêu trước người bệnh, xung quanh là ngút ngàn phương thang sực nức mùi thảo dược… Mọi thứ được giản lược với từ “tái hiện”, nhưng trang trọng. Đứng trên gác nhìn xuống, ngay giếng trời, mảng rêu xanh từ bức tường cổ vát một nhịp như khoan khoái khi cơn bệnh đã lui. Một mình ở đó, nhớ người xưa từng nói rằng, làm thầy thuốc đúng nghĩa, mơ ước lớn nhất của họ, là “nhàn”.

Những thì thào sau “mắt cửa”

Buổi sáng im gió sông Hoài. Khách Tây, ta bắt đầu nhộn nhạo. Xôn xao hàng quán. Chỉ có sau “mắt cửa” nơi này - Bảo tàng nghề Y Hội An, số 46 Nguyễn Thái Học, là vắng. Cô hướng dẫn nói ở đây người ta ghé thăm là theo tour. Trong nỗ lực để hút du khách đi kèm làm sống lại nhát cắt tưng bừng một thuở cảng thị sầm uất xứ Đàng Trong, người ta đã bày biện ở ngôi nhà cổ 2 tầng ngay phố cổ này 6 gian trưng bày, gồm tiệm bán thuốc Bắc truyền thống với các khu vực bày biện tủ thuốc, bắt mạch, chẩn trị, khu chờ đợi của bệnh nhân và khách hàng, rồi cảnh bốc thuốc, phơi và bảo quản thuốc, chế biến. Nhìn những dao cầu, xắt, bào thuốc, rồi cối, chày và thuyền tán, cả mớ cũng siêu, ấm sắc thuốc, rồi cần đĩa mà mọi thứ đã ngả màu già cỗi, cả bảng biển khảm sành, mẫu chữ cũ chân phương trên cái nền dung dị như tâm hồn con người một thuở, như lộ con mắt thời gian đã phai mờ dần trong ký ức của những ai từng thở nhịp với phố. Hẳn những ngày tháng hưng thịnh của xứ Đàng Trong, đất Hội An là nơi tụ hội của người làm nghề y, bán buôn thuốc Bắc từ Âu sang Á, cả gia sản người Chăm để lại nữa. Đông lắm. Sử sách biên chép còn đây. Thiền sư Thích Đại Sán trong Hải ngoại Kỷ sự, đến Hội An 1695, ghi: “Hội An là một mã đầu lớn, nơi tập hợp của khách hàng các nước,… thuốc Bắc hay các món hàng khác, tìm mua ở Thuận Hóa không có thì người ta vào mua ở đây”. Tất nhiên, nhà bác học Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục cũng không quên đề mấy dòng “ở Quảng Nam có rất nhiều vị thuốc như nhiều nhục quế, trầm hương, kỳ nam...”. Rồi Cristophoro Borri trong tác phẩm Xứ Đàng Trong năm 1621, khi đến Hội An, cũng dài dòng: “Còn về thầy thuốc và cách chữa bệnh nhân tôi phải nói là rất nhiều, người Bồ cũng như người bản xứ, và người ta thường thấy nhiều bệnh vô danh và các thầy thuốc Châu Âu không chữa được thì đã được khám phá và được các lương y bản xứ chữa khỏi một cách dễ dàng. Không ít lần các thầy thuốc người Bồ đã chê một bệnh nhân coi như xong rồi, thế nhưng bệnh nhân này sẽ được chữa lành một cách dễ dàng nếu gọi được một lương y bản xứ”.

Phố đã quá già. Lớp lương y thuở đó đã mù khơi. Nhìn mấy gian phòng lặng im tịch mịch mà nghe trong ruột gió những thì thào, ngày xưa ngày đó, vị thuốc thơm lừng rải các đường phố chính như đường Trần Phú, Nguyễn Thái Học, Hoàng Văn Thụ, Lê Lợi ngày nay, tập trung nhiều tiệm thuốc Bắc, thuốc Nam như: Triều Phát hiệu, Chi Thảo đường, Xuân Sanh đường, Hoà Xuân đường, Duy Ích đường, Minh Đức đường,... Đứng sau mỗi quầy là bao người mà thiên hạ biết tên như thầy Mười (ở hiệu Triều Phát), thầy Chấn Nam Thành (nhà Phi Yến), thầy Ba Chung, thầy Trương Hùng Cơ...

Một chữ “Khiêm” truyền đời

Giảng viên Văn đại học kiêm lương y, anh Huỳnh Dõng, cùng vợ cũng hành nghề Đông y, là con dân Hội An, vốn học thuốc từ cha mình là lương y Huỳnh Cầm, mẹ anh cũng làm Đông y, đều là học trò của ông ngoại là lương y Phạm Văn Trung - lương y nổi tiếng, là thầy của bao người ở Duy Xuyên, Hội An. Anh Dõng chầm chậm rằng, người làm nghề Đông y gia truyền như nội - ngoại anh, ở đây nhiều lắm. Ngược lên xa hơn nữa, dòng họ ngoại, thì ông cố ngoại anh là ông Phạm Văn Cang, từng được vua Thành Thái thứ 16 sắc phong hai chữ “Thọ Dân” (nâng cao tuổi thọ, sức khỏe của dân). Rằng hồi đó ở đây có hiệu buôn La Thiên Thái nổi tiếng, hàng năm đều tổ chức các đoàn nhân công lên tận miền núi Quảng Nam như Trà My, Phước Sơn để thu mua quế, trầm hương, kỳ nam… hình thành nên một đội ngũ nhân công lành nghề, chuyên nghiệp trong bóc quế, đẩy trầm, bào chế Đông dược. Tên hiệu buôn này còn rõ mồn một trong tâm trí nhiều người vì một giai thoại huyền bí. Chuyện truyền rằng, có ông thầy phong thủy người Tàu nhìn nhà bà La Thiên Thái nói rằng, bà sau này chết không có hòm chôn! Nghe nói lần đó bà đi theo nhóm thợ lên nguồn bóc quế, bị đột quỵ chết, không đưa về chôn được…

Kẻ hành nghề, người bán buôn, hùng hậu và xôn xao một thuở. Là thương cảng quốc tế, lại là điểm trung chuyển xuất nhập khẩu hương liệu, thảo dược, thổ sản, nên nghề y ở đây có bề dày hàng thế kỷ. Trước khi tân dược và Tây y du nhập vào Việt Nam, thì Hội An đã là một trung tâm điều trị Đông y của xứ Đàng Trong. Một cuộc tham vấn cộng đồng nhiều năm trước, cho thấy, đến bây giờ mạch nghề vẫn chảy trong bao thế hệ người Hội An. Họ làm để giữ nghề, mưu sinh, nhưng cũng là không để thất truyền, khi có hơn 70 người đang hoạt động, 17 cơ sở khám chữa bệnh, hai cơ sở bán buôn Đông dược. Lại thống kê được hơn 120 bài thuốc cổ phương của 31 nhóm bệnh như cảm, ho, phong tê thấp, tiêu hóa, chóng mặt, hen suyễn...; hơn 329 loại dược liệu được các thầy thuốc, lương y Hội An sử dụng để khám chữa bệnh.

Vẫn đeo đuổi lâu nay trong tôi một ý nghĩ rằng, vì phố Hội thuở ấy thấm đẫm tập quán của người Hoa, từ món ăn đến nhà cửa, nên với nghề thuốc Đông y, chắc họ “áp đảo”! Anh Dõng lắc đầu: “Không, như đã nói, đoàn quân của vua Lê Thánh Tôn, dứt khoát phải có thầy thuốc đi theo, rồi Hội An đâu có xa kinh đô Huế khi ở đó có Thái Y Viện. Người Hoa chỉ làm thuốc khi họ buôn bán thuốc, nên phải nói thêm thuốc Nam và thuốc Bắc, thuốc nào ở Bắc xuống theo Tàu về đây thì gọi là Bắc, còn thuốc ở xứ Nam thì ra Bắc, lên thẳng vùng Mông Cổ, Afghanistan… Vì sao thuốc xứ Nam mình lại lên được? Sa nhân, quế, tía tô, ý dĩ… mấy xứ kia làm chi có, mà ở ta thì đầy!”.

Ở Hội An, ai làm thuốc đều xuất thân khoa bảng, giỏi chữ Nho, làm nghề gia truyền. Nhưng người làm nghề ở đây đều rất khiêm tốn, người bệnh đã mời thầy này mà lại mời thêm thầy khác, thì người ta đều né, bởi họ tôn trọng nhau, vì sách y có câu “Y giả, Ý giả” (Y là ý vậy - phương thang có thể giống nhau, nhưng cách điều trị khác nhau), không ai giống ai, nên tránh nhau để khỏi rắc rối vậy”. Nên mới có chuyện, rằng hồi đó ông ngoại anh Dõng được mời tới chữa cho một người bị tê bại bán thân bất toại. Về Đông y, chữa chứng này thì phải “trục phong, khu tà”, nên dùng “Độc hoạt ký sinh thang”. Ông cụ “đổ” (cho uống) người đó 10 thang rồi, mà bệnh vẫn không lay chuyển. Ông bèn nói với người nhà: Tôi nghe ở An Bàng, có ông thầy Trình rất giỏi chữa bệnh phong, lên mời ổng xuống đây. Người nhà tìm, thưa: Dạ, có lời thầy Chánh (ông ngoại anh) mời thầy lên! Ông Trình lên xem mạch xong, hỏi: Anh Chánh đổ thang chi cho họ? Tôi đổ “Độc hoạt ký sinh thang”. Theo chú thì nên dùng thang chi? Ông Trình cười: Tôi cũng “Độc hoạt ký sinh thang” nhưng khác anh một chút, là vị “sanh địa” phải nướng ra chứ không nên để sống, vì khi để sống, thì sanh địa nó bổ âm, tức bổ huyết, nó không dẫn khí, nên phải khử, nướng nó để hạ bổ âm xuống! Ông ngoại anh vỗ đùi: Có lý quá! Theo đó mà làm, mấy ngày sau thì bệnh đỡ. Nên khi kể, ông nói với học trò, có cha anh Dõng, rằng: Các con thấy không, làm nghề thuốc thì đừng nghĩ mình giỏi, phải khiêm tốn, biết học người khác, đọc sách chưa đủ, phải học trong dân gian!.

“Y giả Ý giả” chưa đủ, nên người xưa thêm chữ “Y Đức” để dạy người theo nghề. Bao lớp cư dân chốn này thờ ông tổ nghề Y, mỗi hiệu, mỗi tiệm, tùy theo căn cước mà nhang khói. Tiệm thuốc người Việt thờ vị tổ nghề y Hải thượng Lãn ông Lê Hữu Trác. Người Hoa thì họ thờ Hoa Đà, Biển Thước, Lý Thời Trân. Một số nhà còn thờ một số nhân vật như Huỳnh Đế, Kỳ Bá, Lôi Công... có nhà thờ Thần Nông, một nhân vật huyền thoại đã dạy cho dân về nông nghiệp và dùng thảo dược chữa bệnh. Ngày Rằm tháng Giêng Âm lịch hàng năm, là ngày cúng Tổ.

Thân tâm mỗi người, có ai ra khỏi sự chi phối của ngũ hành, âm dương nhật nguyệt. Khi mọi thứ bình hòa, ấy là an ổn. Những hình nhân người bệnh, thầy thuốc “thị phạm” trong gian chính của bảo tàng này, giữa lặng im của dư vang quá vãng, một lời nhắc lặng lẽ mà sâu thẳm vang lên, rằng dù hết thảy đều là thân phận dưới gầm trời này, nhưng cây cỏ có trước con người, như dự phòng cho chính tâm can bất trắc mà chính họ và tha nhân liễm nhiễm vào.

Thuở đó có xa đâu, dù đã mấy thế kỷ, bởi còn hít thở nói năng đi lại, thì bất kỳ lúc nào, con người ta sẽ còn cúi xuống nhìn vào chính mình mà truy vấn và cầu mong bệnh tật sẽ qua đi. Và như thế, người ta cần đến thuốc và người thầy. Đông hay Tây y, đều cần thiết. Nhưng có điều là ở thời buổi quá ngột ngạt này, truy cầu và mong ước “tự nhiên như nhiên” vọng lên rối rít. Đó là sự quay về “chơi với cỏ”. Một cuộc chơi bền bỉ, thủy chung, chẳng thèm thắng thua. Nên tự nhủ mình, tiếc gì mà không ngồi xuống, đưa cánh tay ra để nghe ông thầy phán mạch của mình mà nói chuyện ta đang “hỉ nộ ái ố sân si” thế nào...