Hết thời 'ăn xổi': Sầu riêng Việt trước cuộc sàng lọc tỉ đô
Những con số tăng trưởng kỷ lục của ngành sầu riêng trong quý 1-2026 không chỉ mang về dòng ngoại tệ lớn, mà còn phát đi một tín hiệu mạnh mẽ: Ngành hàng tỉ đô này đang bước vào cuộc sàng lọc khốc liệt để trưởng thành. Trong cuộc chơi mới này, áp lực thay đổi không chỉ đè nặng lên vai người nông dân. Đó còn là bài toán cân não của cả hệ thống từ quản lý nhà nước đến các doanh nghiệp đầu chuỗi.
Sầu riêng: Từ "cơn sốt giá ảo" đến giá trị thực trên bàn cân quốc tế
Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam trong quý 1-2026 đạt khoảng 221,7 triệu USD. Con số này, là tăng tới 230% so với cùng kỳ năm trước. Tổng khối lượng xuất khẩu vượt 80 nghìn tấn. Bao gồm 68,5 nghìn tấn sầu riêng tươi và gần 11,6 nghìn tấn sầu riêng đông lạnh.
Điểm sáng lớn nhất trong bức tranh này chính là sự trỗi dậy của phân khúc chế biến sâu. Giá xuất khẩu bình quân của sầu riêng đông lạnh đạt khoảng 4.302 USD/tấn. Như thế, là tăng hơn 20% so với cùng kỳ năm ngoái và cao hơn sầu riêng tươi từ 18% đến 22%.
Sự dịch chuyển này giúp sầu riêng Việt tiến vào các thị trường khó tính nhất thế giới với những con số ấn tượng. So với cùng kỳ năm 2025, xuất khẩu sang Hàn Quốc tăng trưởng gần 262%. Tiếp theo là thị trường Hoa Kỳ tăng hơn 107%. Thị trường Úc tăng hơn 40%. Thị trường Nhật Bản tăng gần 12%.
Dù vậy, giới phân tích nhìn nhận mức tăng trưởng, đừng quá vui mừng. Lần này cao, một phần do nền tảng xuất phát điểm của những năm trước còn khá thấp. Để biến những con số này thành thị phần bền vững, thì cần cách nhìn khác. Việt Nam vẫn cần một chiến lược định vị thương hiệu quốc gia bài bản. Thay vì chỉ dừng lại ở việc bán thô, hay mượn danh các kênh phân phối trung gian.
Tại thị trường nội địa, sau một giai đoạn giảm sâu khiến nhiều nhà vườn trồng giống Ri6 thua lỗ. Giá tại các kho khu vực miền Nam đã bắt đầu khởi sắc trở lại. Cụ thể, giống Ri6 hiện được các kho thu mua với giá cao. 40.000 đến 49.000 đồng/kg đối với loại A. từ 30.000 đến 35.000 đồng/kg đối với loại B. Như vậy, giá đã tăng từ 5.000 đến 7.000 đồng/kg so với tuần trước.
Ngược lại, sầu riêng giống Thái dù có sự điều chỉnh giảm nhẹ. Khoảng 3.000 đồng/kg nhưng vẫn neo ở mức cao. Dao động từ 76.000 đến 81.000 đồng/kg đối với loại A. 55.000 đến 62.000 đồng/kg đối với loại B.
Mức giá này, dù thấp hơn đỉnh lịch sử của những năm trước. Nhưng thực tế vẫn đang mang lại biên độ lợi nhuận tốt. Nó cho thấy thị trường đang tự điều chỉnh về giá trị thực. Đồng thời giải tỏa bớt "cơn sốt bong bóng" thiếu bền vững của một ngành hàng tăng trưởng nóng.
"Liều thuốc đắng" và trách nhiệm liên đới
Dù chiếm đến 90% lượng sầu riêng tươi xuất khẩu của Việt Nam, nhưng thị trường Trung Quốc, không ổn. Bởi thời gian qua liên tục chứng kiến sự trồi sụt về giá do. Nguyên nhân là do các chính sách kiểm soát và thu mua thiếu ổn định. Lãnh đạo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng sầu riêng nhiễm Cadimi hay vàng O vượt ngưỡng vẫn còn là nỗi lo lớn. Đây chính là một trong các nguyên nhân khiến việc xuất khẩu đi Trung Quốc thời gian gần đây gặp khó. Và đó là lí do dẫn đến giá rớt.
Tuy nhiên, lỗi không phải hoàn toàn do nông dân. Việc nông sản nhiễm kim loại nặng như Cadimi phần lớn bắt nguồn từ sự tích tụ trong nguồn đất. Nguồn nước. Các loại phân bón kém chất lượng tràn lan trên thị trường mà thiếu kiểm soát. Đây rõ ràng là lỗ hổng trong quản lý chất lượng vật tư nông nghiệp đầu vào. Còn nữa, là do công tác quan trắc môi trường của các cơ quan quản lý nhà nước tại các vùng quy hoạch.
Nhưng, "thuốc trị" đã có. Một, lệnh siết chặt kiểm nghiệm từ phía Trung Quốc. Hai, Bộ Công an được đề nghị vào cuộc xử lý triệt để nạn mua bán mã số vùng trồng. Cạnh đó, là điều tra việc làm sai lệch kết quả kiểm nghiệm. Luật chơi sòng phẳng của quốc tế buộc các cơ quan chức năng phải mạnh tay làm sạch thị trường vật tư đầu vào. Đồng thời thúc ép các doanh nghiệp đầu chuỗi phải chủ động bắt tay cùng nhà vườn. Nông dân không thể thay đổi tư duy sản xuất sạch, nếu tự thân làm. Doanh nghiệp phải bao tiêu bằng các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe. Và có chế tài kinh tế rõ ràng. Đó là việc không thể bỏ qua.
Năng lực cấp đông, "cò" trung gian và cuộc đua công nghệ sát sườn
Nhìn về tương lai, sau vụ mùa tại miền Tây Nam Bộ, áp lực sản lượng sẽ dịch chuyển dần sang khu vực Đông Nam Bộ (khoảng tháng 5 đến tháng 7). Khép lại tại Tây Nguyên (tháng 8 đến tháng 11) với sản lượng dự báo rất lớn, chủ yếu là giống Thái. Nỗi lo rớt giá một lần nữa lại hiện hữu. Bởi khi nguồn cung nội địa đạt đỉnh và đụng mùa với Thái Lan, xuất hiện, là có vấn đề đáng lo.
Với sự bổ trợ mạnh mẽ từ nghị định thư sầu riêng đông lạnh, phân khúc có giá xuất khẩu tốt hơn hàng tươi tới 22%, hy vọng sẽ có tín hiệu tốt. Vì lúc đó, áp lực dội chợ khi chính vụ sẽ được giải tỏa đáng kể. Hàng đông lạnh được kỳ vọng như một chiếc "đập thủy điện" điều tiết nguồn cung. Những lô hàng đạt chuẩn cao nhất sẽ được xuất tươi. Lượng hàng còn lại lúc rộ vụ sẽ được hấp thụ để cấp đông xuất đi các nước.
Tuy nhiên, từ tiềm năng trên giấy đến thực tế vận hành vẫn còn một khoảng cách lớn về hạ tầng. Ngành sầu riêng đông lạnh Việt Nam hiện tại mới ở giai đoạn sơ khởi. Công nghệ lạnh sâu (IQF) đòi hỏi chi phí đầu tư rất lớn. Hệ thống kho lạnh logistics hiện nay của chúng ta còn khá nhỏ. Quy mô để "nuốt" trọn hàng trăm nghìn tấn sầu riêng tươi đổ về cùng một lúc, là khó. Chưa nói là dồn về trong vài tuần ngắn ngủi của chính vụ. Do đó, nếu không giải bài toán dòng vốn và xây dựng hạ tầng kho bãi ngay từ bây giờ, thì nguy. Lúc đó, "đập thủy điện" này sẽ khó lòng vận hành hiệu quả trước sức ép của mùa vụ Đông Nam Bộ và Tây Nguyên sắp tới.
Bên cạnh nút thắt hạ tầng, ngành hàng này còn phải đối mặt với "cuộc chiến nội thủy" từ hệ thống thương lái trung gian. Đây là những người vốn đang làm nhiễu loạn giá cả và phá vỡ tính liên kết trực tiếp giữa doanh nghiệp và nhà vườn. Bằng các chiêu trò thổi giá ảo, họ ép giá lúc rộ vụ. Thu mua cả hàng non để trà trộn kiếm lời. Cuộc sàng lọc tỉ đô này, vì thế, cũng sẽ là cuộc đào thải khốc liệt. Những mô hình thu mua chụp giật, sẽ "ăn đòn". Đồng nghĩa, nó buộc chuỗi cung ứng phải trở về trạng thái liên kết thẳng, minh bạch.
Nhìn rộng ra thế giới, việc tiến vào phân khúc cấp đông đồng nghĩa với việc Việt Nam phải xuất quân kiểu khác. Chấp nhận bước vào sân chơi công nghệ cao với các đối thủ sừng sỏ. Chúng ta không thể cạnh tranh bằng sầu riêng đông lạnh giá rẻ. Lí do, Malaysia đã định vị quá tốt công nghệ cấp đông nhanh bằng nitrogen lỏng. Thái Lan luôn đi trước một bước về tiêu chuẩn logistics đồng bộ. Do đó, nếu doanh nghiệp Việt không làm chủ được công nghệ chế biến sâu, thì thua. Bởi nếu không giữ nguyên hương vị bản địa, chiếc hộ chiếu sang Mỹ hay Hàn Quốc cũng sẽ sớm bị lung lay.
Trưởng thành từ áp lực hệ thống
Sự bấp bênh của giá sầu riêng đầu năm 2026 không phải là dấu hiệu kết thúc của một thời hoàng kim. Nó là giai đoạn chuyển giao bắt buộc từ tăng trưởng số lượng sang phát triển chất lượng.
Việc khẩn trương siết lại quy trình trồng. Kiểm soát chặt chẽ chất lượng phân bón. Quy hoạch vùng trồng. Loại bỏ các mắt xích trung gian nhiễu loạn. Nâng cao năng lực của hệ thống logistics kho lạnh... Mọi thứ, không còn là giải pháp tình thế để đối phó tạm thời với một thị trường đơn lẻ. Đó là chiến lược tổng thể mang tính sống còn để sầu riêng Việt Nam xây dựng được thương hiệu quốc gia vững chắc.
