Sầu riêng thông quan nhanh: Cơ hội 'vàng' hay áp lực lớn?
Thông quan sầu riêng sang thị trường Trung Quốc đã được rút ngắn kỷ lục chỉ còn 5 - 6 ngày, thay vì mức 20 ngày như trước đây. Đây là một bước ngoặt về logistics, nhưng cánh cửa đó có thể đóng sập bất kỳ lúc nào...
Đó là thông tin giải trình trước Quốc hội sáng 21/4 của Bộ trưởng NN - MT Trịnh Việt Hùng, khi Nghị định thư giữa Bộ NN - MT Việt Nam và Tổng cục Hải Quan Trung Quốc vừa được ký.
Việc thông quan sầu riêng nhanh, trong bối cảnh tình trạng ùn ứ cửa khẩu năm nào cũng diễn ra, cho thấy cơ hội đang mở ra rất lớn cho doanh nghiệp và bà con nông dân.
Logistics thần tốc: "Đòn bẩy" gia tăng giá trị xuất khẩu
Trong kinh doanh trái cây tươi, thời gian chính là thước đo giá trị. Việc giảm được 70% thời gian vận chuyển và thông quan, mang lại những lợi thế mang tính sống còn cho doanh nghiệp.
Sầu riêng là loại trái cây có hô hấp mạnh sau thu hoạch. Việc rút ngắn thời gian giúp độ tươi, hương vị đặc trưng và màu sắc cơm sầu giữ được độ hoàn hảo nhất khi đến tay người tiêu dùng. Điều này trực tiếp giải quyết bài toán hao hụt và hư hỏng, khi đó là nỗi ám ảnh khiến các doanh nghiệp, bởi thường mất từ 15-25% giá trị lô hàng trong quá trình vận chuyển kéo dài trước đây.
Thông quan nhanh giúp xoay vòng vốn nhanh hơn, giảm chi phí lưu kho, bến bãi và đặc biệt là chi phí nhiên liệu cho container lạnh. Điều này tạo dư địa để sầu riêng Việt Nam cạnh tranh sòng phẳng về giá với các đối thủ lớn như Thái Lan hay Malaysia. Đồng thời thông quan nhanh góp phần vào mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế như Bộ trưởng đã kỳ vọng.
Nhưng coi chừng...sầu
Cánh cửa thông quan mở rộng không đồng nghĩa với việc kiểm soát lỏng lẻo. Ngược lại, để được hưởng quyền ưu tiên 5–6 ngày, các vùng trồng và cơ sở đóng gói sầu riêng phải bước vào một cuộc sát hạch khắt khe về kỹ thuật.
Đó là kỷ luật Mã số vùng trồng (MSVT): Với hơn 1.400 MSVT và gần 200 cơ sở đóng gói đã được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) phê duyệt, áp lực hiện nay là tính thực chất và minh bạch. Quy trình truy xuất nguồn gốc phải được số hóa 100%. Mọi hành vi mượn mã, gian lận nguồn gốc sẽ bị phát hiện tức thì thông qua hệ thống dữ liệu liên thông. Chỉ cần một lô hàng bị chặn lại do nghi ngờ, toàn bộ chuỗi cung ứng siêu tốc của doanh nghiệp đó sẽ bị nghẽn lại ngay lập tức.
Việc ký Nghị định thư trực tiếp giữa Bộ NN – MT và Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) cho thấy một cam kết chính trị và kỹ thuật ở cấp độ cao nhất. Kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật phải thực hiện ngay từ gốc vườn. Các tiêu chuẩn về vệ sinh an toàn thực phẩm, xử lý rệp sáp bằng khí nén và khử trùng bề mặt phải đạt chuẩn tuyệt đối. Trung Quốc không còn là thị trường dễ tính, họ đã chuyển sang hậu kiểm rất gắt gao.
"Con dao hai lưỡi" từ cơn sốt diện tích
Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng đã lưu ý về việc điều chỉnh quy hoạch đất đai, tránh lãng phí nguồn lực. Nhìn vào ngành sầu riêng, lời cảnh báo này càng trở nên khẩn thiết.
Đó là sự bùng nổ diện tích tự phát. Khi thấy lợi thế thông quan và giá cao, người dân tại nhiều vùng không thuộc quy hoạch (đất nhiễm mặn, thiếu thủy lợi, hoặc thổ nhưỡng không phù hợp) vẫn ồ ạt phá bỏ cây trồng khác để trồng sầu riêng. Diện tích hiện nay đã vượt ngưỡng 150.000 ha, gấp nhiều lần quy hoạch ban đầu.
Sản xuất... nóng nhưng thiếu kỹ thuật sẽ dẫn đến chất lượng cơm không đồng đều, bị sượng hoặc tồn dư hóa chất do ép trái vụ. Nếu không kiểm soát chặt chất lượng tại các vùng trồng mới, một "hạt sạn" nhỏ có thể làm sụp đổ uy tín của cả ngành hàng. Nếu việc này xảy ra, thì nguy cơ bị đình chỉ xuất khẩu hàng loạt, đẩy hàng nghìn hộ nông dân vào cảnh trắng tay, là rõ ràng. Điều này đồng nghĩa với nguy cơ tụt hạng thương hiệu.
Từ nông sản đến sản phẩm công nghệ cao
Để tận dụng tối đa cơ hội từ việc cải cách thủ tục hành chính (Bộ đã cắt giảm từ 630 xuống còn 160 thủ tục), ngành sầu riêng cần một cuộc cách mạng về tư duy, mà việc này không phải bây giờ người ta mới lên tiếng.
Không thể chờ đợi được nữa, cả người trồng lẫn xuất khẩu phải xem chuẩn hóa chuỗi giá trị là việc cực kỳ cần thiết. Phải biến nhận thức thành hàng động, là mỗi trái sầu riêng là một sản phẩm công nghệ cao với đầy đủ "giấy khai sinh" (MSVT) và "nhật ký điện tử" (quá trình chăm sóc).
Việc nhiều vùng sầu riêng vào chính vụ thu hoạch, lại bị dồn ứ, tụt giá thảm, mổ xẻ nguyên nhân thì có nhiều, nhưng trong đó nổi lên tình trạng mạnh ai nấy làm. Với việc mở ra đường băng thông quan mạnh, nhanh, thì nhà nông không thể đứng riêng lẻ. Cần sự vào cuộc đồng bộ của địa phương và sự liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp để hình thành các vùng nguyên liệu quy mô lớn, đủ sức đáp ứng các đơn hàng khổng lồ và yêu cầu khắt khe từ Nghị định thư.
Thông quan nhanh là một cơ hội lịch sử, nhưng nó cũng là một bộ lọc nghiệt ngã để loại bỏ những cách làm ăn chộp giật, thiếu bền vững. Sầu riêng Việt Nam chỉ có thể thực sự trở thành "vàng xanh" khi chúng ta biến áp lực kỹ thuật thành động lực chuyên nghiệp hóa. Cánh cửa đã mở toang, nhưng chúng ta sẽ bước qua đó với tư thế của một "ông lớn" nông nghiệp hay sẽ tự đánh mất mình vì sự phát triển nóng, điều đó nằm ở tính kỷ luật của chính mỗi vùng trồng ngay từ hôm nay.
