Gộp 4 thành 1, chương trình mục tiêu quốc gia có gì khác?
Chính phủ đang đề xuất tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình mục tiêu quốc gia cho giai đoạn 2026 - 2035. Phương án này tiếp tục đang được Quốc hội xem xét, thảo luận tại kỳ họp ngày 20/8.
Việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG) không chỉ là giảm từ 4 đầu mối xuống còn 1. Mà đây là cách tổ chức lại nguồn lực theo những vấn đề thực tế của một địa phương, thay vì để các chính sách vận hành theo từng “ngăn” riêng biệt.
4 chương trình mục tiêu quốc gia và đời sống người dân
Bốn chương trình đang được đề xuất tích hợp gồm: Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; Chương trình MTQG phát triển văn hóa; Chương trình MTQG chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; Chương trình MTQG hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo.
Bốn chương trình này có mục tiêu và nhóm đối tượng khác nhau, nhưng khi đi vào một địa bàn cụ thể thì bắt đầu… mất ranh giới. Một hộ nghèo ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số có thể cùng lúc cần sinh kế, nhà ở, nước sinh hoạt, đường giao thông, trường học và chăm sóc sức khỏe.
Rộng hơn, một xã muốn nâng chất lượng đời sống người dân cũng không thể chỉ giải quyết chuyện thu nhập mà bỏ qua giáo dục, y tế, văn hóa hay hạ tầng.
Trong khi đó, nguồn lực Nhà nước lâu nay được tổ chức theo từng chương trình. Chính phủ đánh giá cách làm này đã bộc lộ tình trạng chồng chéo, dàn trải, nhiều đầu mối quản lý, khó lồng ghép nguồn lực và có những điểm giao thoa giữa các chương trình.
Riêng các chương trình liên quan đến nông thôn mới, giảm nghèo và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi đã có tới 54 văn bản hướng dẫn.
Vì vậy, phương án được trình Quốc hội không đặt vấn đề cộng cơ học 4 chương trình thành một. Chính phủ đề xuất cơ cấu lại theo các nhóm vấn đề cần giải quyết, với 7 nhóm nhiệm vụ. Gồm phát triển hạ tầng thiết yếu và bảo vệ môi trường; phát triển kinh tế nông thôn, sản xuất, sinh kế, việc làm và thu nhập; giáo dục và nguồn nhân lực; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; bảo tồn và phát triển văn hóa; chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; cùng nhóm quản lý, dữ liệu, chuyển đổi số, kiểm tra, đánh giá và truyền thông.
Đây là điểm đáng chú ý nhất của đề xuất. Nếu trước đây nguồn lực được nhìn qua từng chương trình, thì cách thiết kế mới hướng tới việc nhìn một địa bàn với nhiều nhu cầu có liên quan với nhau.
Bản chất của việc gộp 4 chương trình thành 1
Có thể hình dung : một địa phương miền núi muốn cải thiện đời sống người dân không chỉ cần một công trình giao thông. Đường sá phải đi cùng sản xuất. Sản xuất phải gắn với sinh kế và thị trường. Trẻ em cần trường học. Người dân cần dịch vụ y tế. Những đặc thù về dân tộc, văn hóa và điều kiện sống cũng cần được tính đến.
Nếu mỗi việc nằm trong một chương trình riêng, địa phương có thể phải xử lý từng nguồn lực theo những mục tiêu và cơ chế khác nhau. Khi các chương trình được đặt trong cùng một cấu trúc, về nguyên tắc, địa phương có điều kiện nhìn những nhu cầu đó trong một kế hoạch thống nhất hơn.
Đó cũng là lý do phương án mới nhấn mạnh tăng phân cấp, tăng quyền chủ động và trách nhiệm của địa phương. Chính phủ đề xuất chuyển từ cách phân bổ vốn theo nhu cầu đăng ký sang căn cứ vào điều kiện và năng lực thực hiện, đồng thời giảm các tầng nấc trung gian.
Nếu cơ chế này vận hành đúng, thì từng địa phương sẽ tự xác định thứ tự ưu tiên cho những vấn đề mình cần tập trung đầu tư nguồn lực. Đây là sự chuyển dịch quan trọng.
Đại biểu Bùi Văn Dũng cũng đặt vấn đề tại phiên thảo luận ngày 20/8 rằng giá trị của việc tích hợp không phải 4 chương trình cộng lại thành một, mà phải tạo ra hiệu quả tổng hợp lớn hơn tổng hiệu quả của 4 chương trình riêng lẻ.
Theo ông, nghèo đói không chỉ là thiếu thu nhập, phát triển nông thôn không chỉ là hạ tầng, còn phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số không thể tách rời giáo dục, y tế, văn hóa và sinh kế. Vì vậy, tích hợp phải chuyển từ tư duy quản lý theo từng chương trình, từng ngành sang tư duy phát triển tích hợp, lấy con người làm trung tâm.
Thước đo cuối cùng vẫn phải là cuộc sống của người dân
Một thay đổi khác được đặt ra cùng với việc tích hợp là cách đánh giá kết quả.
Các đại biểu Quốc hội đề nghị không tiếp tục lấy tỷ lệ giải ngân hay số lượng dự án hoàn thành làm thước đo cao nhất. Điều cần biết là sau khi nguồn lực được đưa xuống địa phương, người dân nhận được những thay đổi gì.
Điểm này đặc biệt quan trọng khi tổng nguồn lực dự kiến cho chương trình tích hợp lên tới 808.558 tỷ đồng. Trong đó ngân sách Trung ương 345.000 tỷ đồng. Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định việc tích hợp không làm thay đổi, thu hẹp mục tiêu, phạm vi, đối tượng và mức độ ưu đãi của 4 chương trình hiện hành.
Vấn đề là làm thế nào để số tiền ấy tạo ra tác động lớn hơn khi được đặt vào cùng một chương trình.
Thực tế giai đoạn 2021 - 2025 cho thấy dư địa cải thiện còn rất lớn. Theo báo cáo thẩm tra được trình Quốc hội, giải ngân vốn ngân sách Trung ương của các chương trình mới đạt 76,8%; kinh phí thường xuyên đạt 70,2%.
Phần vốn kéo dài sang năm 2026 đến ngày 31/7 mới giải ngân khoảng 23%. Hội đồng Dân tộc vì vậy lưu ý rằng bên cạnh tích hợp, phải xử lý đồng thời những vấn đề về thiết kế chính sách, chuẩn bị nhiệm vụ, khả năng hấp thụ vốn và cơ chế phối hợp.
Điều đó cho thấy tích hợp 4 chương trình không phải một bài toán đơn giản về tổ chức bộ máy. Nó đòi hỏi cách phân bổ nguồn lực, phân cấp và đánh giá kết quả cũng phải thay đổi theo.
Theo đề xuất của Chính phủ, chương trình sau khi tích hợp có tên gọi “Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035”.
Suy cho cùng, bản chất của việc gộp 4 chương trình nằm ở việc trao quyền chủ động nhiều hơn cho địa phương. Thay vì nguồn vốn được chia theo từng chương trình, từng mục tiêu có sẵn, địa phương được căn cứ vào điều kiện thực tế để xác định nhu cầu, lựa chọn thứ tự ưu tiên và chủ động lồng ghép nguồn lực. Đây là sự chuyển từ tư duy “cấp trên phân việc, cấp dưới thực hiện” sang để địa phương tự chịu trách nhiệm với bài toán phát triển của chính mình - và đó mới là giá trị lớn nhất của việc tích hợp.
