Thương nhau thì gắp cho đầu - triết lý từ mâm cơm của người Cơ Tu
Nếu một ngày đặt chân đến làng người Cơ Tu, trong bữa cơm gia đình được chủ nhà gắp cho đầu của con vật vào chén, thì bạn đừng ngạc nhiên. Đó là cách người Cơ Tu trân quý bạn, bởi người Cơ Tu quan niệm đầu của con vật được đãi làm thức ăn thể hiện lòng mến khách và bạn chính là chủ nhân của bữa tiệc hôm đó...
Người Cơ Tu vốn vậy. Họ không cầu kỳ mâm cao cỗ đầy. Mâm cơm của người Cơ Tu luôn đọng lại trọn vẹn cái tình của miền núi, tạo nên nét văn hóa ứng xử chân thật mà sâu sắc vô cùng.
Được ăn đầu, là thượng khách!
Người miền xuôi thường né gắp đầu cá, gà cho khách vì ngại xương xẩu. Cho nên khi lần đầu lên với bản làng, ngồi vào mâm cơm của đồng bào Cơ Tu, họ thường không khỏi giật mình khi được chủ nhà ưu ái gắp cho cái đầu cá to nướng vàng hoặc đầu gà. Thậm chí là đầu heo.
Chính tôi, người con gái dân tộc khác về làm dâu đất Cơ Tu gần hai mươi năm trước, từng trải qua cảm giác bỡ ngỡ ban đầu trên mâm cơm.
Trong bữa cơm đầu tiên ra mắt họ hàng, mẹ chồng tôi cười hiền, nâng đôi đũa gắp đầu cá nướng thơm phức đặt gọn vào chén tôi: “Con ăn đi. Đầu cá ngon lắm”. Lúc ấy, tôi thoáng chút ngạc nhiên vì ở quê tôi, người ta thường dành phần thịt ngon nhất để tiếp khách.
Cử chỉ của mẹ ngày đó, mãi về sau tôi mới biết. Đó là cách bà muốn xóa sự ngại ngùng của nàng dâu mới, để tôi hiểu rằng mình đã thực sự là con cái trong nhà, được thương bằng tình cảm thật thà, chẳng chút khách khí.
Không chỉ trong phạm vi gia đình, triết lý nhìn từ mâm cơm này còn lan tỏa rộng hơn trong các dịp hội làng, lễ ăn mừng lúa mới hay lễ đổ rượu cần.
Khi sự tinh túy hóa nghĩa tình
Để hiểu vì sao, có lẽ đi ngược về tư duy và tín ngưỡng bản địa của đồng bào.
Trong văn hóa tâm linh của người Cơ Tu, cái đầu của các con vật hiến tế trong các lễ hội lớn như đâm trâu, cúng lúa mới, đám cưới hay đám hỏi... luôn được đặt ở vị trí trang trọng nhất trên bàn thờ để dâng lên thần linh.
Người Cơ Tu quan niệm, đó chính là nơi hội tụ tinh túy, tượng trưng cho trí tuệ, sự khôn ngoan và vị thế dẫn đầu của con vật.
Khi đưa nghi thức ấy vào đời sống thường nhật, việc chủ nhà gắp và trao cho ai, đồng nghĩa với việc họ đang đặt vị trí của người đó lên cao nhất trong lòng mình.
Giá trị của miếng ăn lúc này không đo đếm bằng thớ thịt nạc hay mỡ, mà đo bằng độ sâu của tấm lòng trân quý.
Tôi từng có dịp chứng kiến bữa tiệc đổ rượu cần mời rể của già làng Alăng Đhan (tại thôn Bhlô Bền, xã Sông Kôn, TP. Đà Nẵng). Trong một bữa tiệc đổ rượu cần cho con rể mới, già Đhan trân trọng gắp đầu cá nướng vàng ươm đặt vào chén con rể.
Khi thấy vậy, tôi tò mò hỏi: “Sao ông lại gắp phần đầu cá cho con rể mà không phải phần thịt nạc ngon khác?”.
Già làng cười, đôi mắt nheo lại sau làn khói bếp: “Thịt ngon ai cũng ăn được, nhưng phần đầu là để tặng. Gắp cho ai tức là mình đang quý mến và coi người đó là người nhận bữa tiệc lễ. Đầu con vật là nơi tinh túy nhất, nên mình thương ai thì mình muốn dành phần tốt nhất cho người đó”.
Câu trả lời mộc mạc của già Đhan giúp tôi nhận ra một triết lý sống tối giản mà sâu xa của người Cơ Tu giữa đại ngàn. Họ có một thước đo giá trị rất khác. Họ không đãi khách bằng sự dư dả của vật chất, họ đãi bằng sự trân quý bậc nhất của tinh thần.
Sức bền của nét văn hóa chân tình
Ngày nay, trước vòng xoáy của nhịp sống hiện đại, nhiều nét văn hóa truyền thống ở các bản làng ít nhiều bị mai một. Thế nhưng, mỗi khi có dịp trở về quê chồng, ngồi quanh mâm cơm truyền thống, tôi vẫn thấy đồng bào giữ vẹn nguyên thói quen ấy.
Một hành động nhỏ, tự nhiên và giản dị nhưng đủ làm ấm lòng giữa một xã hội đang ngày càng sống gấp gáp. Nó như một chiếc neo giữ lại hồn cốt bản địa giữa cơn bão đô thị hóa.
Một miếng thức ăn được gắp cho không làm người ta no lòng, nhưng nó nhắc nhở mỗi người về cội nguồn, về tình làng nghĩa xóm.
Nói về việc bảo tồn nét đẹp này, ông Pơloong Plênh, Phó Phòng Văn hóa xã Tây Giang, TP. Đà Nẵng chia sẻ: “Chính từ những hành động nhỏ nhặt thường ngày, người Cơ Tu nuôi dưỡng tình cảm cộng đồng và tạo ra một ngôn ngữ ứng xử riêng biệt. Đó là sợi dây vô hình nhưng bền chặt để gắn kết con người, giữ cho bản sắc dân tộc không bị hòa tan giữa cuộc sống hiện đại”.
Với người Cơ Tu, miếng ăn trở thành biểu hiện cao đẹp nhất của tấm lòng.
Mâm cơm bên bếp lửa ở núi, dung dưỡng một triết lý sống không tô vẽ, nhưng thắm đượm tình người giữa đại ngàn bao la...
