Dịch heo ở ĐBSCL: Đâu chỉ do thú y cơ sở mỏng

Con số giật mình trên toàn vùng ĐBSCL

Không riêng gì Cần Thơ – nơi dịch bùng phát tại hàng loạt xã, phường với hơn 900 đến gần 1.500 con heo mắc bệnh phải tiêu hủy, tương đương hàng chục tấn thịt - làn sóng Dịch tả heo Châu Phi đang càn quét khắp ĐBSCL.

Tại Vĩnh Long, chỉ trong vòng chưa đầy nửa tháng, dịch đã điểm mặt gọi tên nhiều hộ chăn nuôi ở các địa phương. Trong khi đó, Cà Mau ghi nhận gần 20 ổ dịch rải rác, khiến hơn 1.300 con heo bị tiêu hủy. Còn tại Kiên Giang, từ Giồng Riềng, Thạnh Đông đến Hòn Đất, hàng loạt hộ dân lại phải ngậm ngùi nhìn đàn vật nuôi chết sạch trong sự bất lực của lực lượng phòng chống dịch tại chỗ.

Những góc khuất sau tiếng thở dài "lực lượng mỏng"

Thông tin từ các địa phương như xã Đại Hải, Ngọc Tố hay Thạnh Thới An đều chung một tiếng thở dài: Thú y xã quá tải! Có nơi quản lý hơn 13.000 con heo nhưng chỉ vỏn vẹn một cán bộ phụ trách.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận trực trạng trên cho sự mỏng manh của lực lượng cơ sở thì chưa đủ. Thực tế chống dịch đang lộ ra những lỗ hổng từ tận gốc rễ vận hành.

Trước hết là khoảng trống pháp lý và sự đứt gãy của đội ngũ bám cơ sở. Nút thắt lớn nhất nằm ở sự tréo ngoe giữa quy định pháp luật và mô hình tổ chức bộ máy sau các đợt sáp nhập địa giới.

Luật Thú y quy định hệ thống quản lý chuyên ngành tổ chức từ Trung ương đến cấp tỉnh, trong khi cấp xã chỉ bố trí thú y xã để quản lý địa bàn.

Thực tế này biến đội ngũ nhân viên thành những người làm việc theo hợp đồng lao động do Chi cục cấp tỉnh chi trả phụ cấp, tạo ra một vùng đệm pháp lý chông chênh: Cấp xã không có thẩm quyền tuyển dụng hay bố trí biên chế, còn cấp tỉnh lại vướng cơ chế nên không thể ký hợp đồng dài hạn.

Điển hình như trường hợp nhân viên thú y tại xã Phú Lộc có ngót nghét 14 năm gắn bó, kiêm nhiệm cả kiểm soát giết mổ nhưng chỉ nhận mức phụ cấp vỏn vẹn năm triệu đồng mỗi tháng, thậm chí còn bị chậm trả phụ cấp suốt bốn tháng liền.

Song hành với đó là áp lực rất lớn trong khâu kiểm soát giết mổ và lưu thông thương mại. Lẽ ra các điểm giết mổ tập trung phải là lớp lá chắn cuối cùng ngăn mầm bệnh lọt ra thị trường, nhưng thực tế việc phát hiện các mẫu dương tính với virus dịch tả heo Châu Phi ngay tại cơ sở giết mổ ở An Giang trong đợt giám sát giữa tháng 10, đã cho thấy nguy cơ mầm bệnh thẩm thấu vào khâu lưu thông là hoàn toàn hiện hữu.

Địa hình ĐBSCL chằng chịt bến đò ngang và kênh rạch nhỏ, thương lái vẫn dễ dàng qua mặt lực lượng chức năng để thu mua heo bệnh, heo chết giá rẻ rồi lén lút xẻ thịt đưa vào các chợ chồm hổm hay cơ sở chế biến nhỏ lẻ. Chừng nào khâu trung gian này chưa được dẹp bỏ tận gốc, mọi nỗ lực tiêu độc khử trùng chuồng trại ngoài bãi nuôi cũng chỉ mang ý nghĩa giải quyết phần ngọn.

Sát Tết: Người nuôi trắng tay, thị trường nơm nớp

Càng sát ngày giáp Tết, dịch và tái đàn tự phát càng đẩy tình hình đến bờ vực mong manh. Thủ tục kê khai thiệt hại và nhận tiền hỗ trợ ở nhiều nơi rườm rà, thời gian chi trả kéo dài, trong khi mức đền bù thấp hơn xa thực tế. Nợ nần vây quanh, người nuôi nhỏ lẻ đành chọn cách bán tháo, bán chạy số heo chưa phát bệnh rõ rệt hoặc âm thầm giấu dịch để tự chữa trị, vô tình tiếp tay cho virus lan tỏa ra môi trường xung quanh.

Và liền sau đó, áp lực gỡ vốn và trả nợ thức ăn chăn nuôi lại thúc đẩy họ lao vào những đợt tái đàn khác, mua con giống trôi nổi không rõ nguồn gốc ngoài thị trường. Những con vật ủ sẵn mầm bệnh ấy chính là ngòi nổ kích hoạt chuỗi lây lan dây chuyền trên diện rộng.

Chỉ còn khoảng ba tháng nữa là bước vào Tết Nguyên đán – khoảng thời gian vàng để tích đàn, vỗ béo cung ứng cho thị trường tiêu thụ lớn nhất trong năm. Sự càn quét của dịch tả vào thời điểm này đẩy cả chuỗi cung ứng vào thế kẹt.

Người nông dân đối diện nguy cơ trắng tay, gánh nặng nợ nần chồng chất khi tiền hỗ trợ chẳng thể đắp đổi nổi chi phí con giống và thức ăn ngày một leo thang. Về phía thị trường, bóng đen thiếu hụt nguồn cung thịt sạch dịp cuối năm hiện hữu rõ mồn một, dễ kích hoạt làn sóng đẩy giá và nỗi bất an bao trùm lên người tiêu dùng trước nguy cơ thực phẩm bẩn lọt lưới.

Vòng lặp "đến hẹn lại lên"

Cứ đến mùa chuyển giao thời tiết cuối năm, điệp khúc dịch tả heo lại được xới lên như một định mệnh nghiệt ngã. Gốc rễ của vấn đề vẫn nằm ở tỷ lệ chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ quá lớn, thiếu vắng hạ tầng cách ly và hoàn toàn lép vế trước các tiêu chuẩn an toàn sinh học.

Chỉ cần một trận mưa lũ hay dòng nước nổi mang theo mầm bệnh xuôi theo kênh rạch, hàng loạt chuồng trại lập tức vỡ trận. Thêm vào đó, bài toán vắc-xin dù đã thương mại hóa nhưng chưa thể phủ sóng rộng rãi vì người nuôi nhỏ lẻ còn e dè chi phí và rủi ro, trong khi liên kết vùng giữa các tỉnh sông nước trong việc kiểm soát dịch bệnh qua lại vẫn còn quá nhiều khoảng hở.

Nếu không nhanh chóng tháo gỡ điểm nghẽn về cơ chế đãi ngộ để giữ chân đội ngũ thú y cơ sở, không siết chặt tận gốc các lò mổ trôi nổi và kiên quyết chuyển đổi mô hình chăn nuôi sang hướng an toàn sinh học, thì điệp khúc buồn mỗi độ Tết đến Xuân về sẽ còn mãi vắt kiệt sức lực của những người nông dân.

Xuất hiện nhiều chủng mới, nguy cơ 'khó chồng khó' trong chống Dịch tả heo Châu Phi

Viện Chăn nuôi và CSIRO chỉ ra 3 thói quen nhỏ giúp giảm nguy cơ lây Dịch tả lợn Châu Phi tới 10 lần