Cuộc ‘lật đổ’ ngoạn mục trên cánh đồng Lệ Thủy
Gần ba thập kỷ qua, hơn 8.500ha lúa tái sinh - thứ "lộc trời" từng cứu đói giảm nghèo một thời ở Lệ Thủy (Quảng Trị) - nay đã đi vào đoạn kết. Khi những mô hình sản xuất hai vụ đầy quả cảm từ hợp tác xã đến những người trẻ bỏ phố về quê bắt đầu đơm hoa kết trái trên vùng đất khó, thì đó không chỉ là chuyện thay đổi một mùa vụ, mà là cuộc đại phẫu tư duy canh tác để hồi sinh những cánh đồng vàng trù phú.
Loạt bài của Nông Thôn Việt sẽ giúp bạn đọc hình dung chuyện đổi thay này.
Kỳ 1 | Lúa tái sinh, ‘lộc trời’ một thuở đã lỗi thời
Suốt ba thập kỷ, cây lúa tưởng chừng đã chết theo khi vụ mùa đã kết thúc, vẫn sống an nhiên trên cánh đồng Lệ Thủy. Người ta gọi là lúa tái sinh, “lúa chét”. Nó đâu chỉ “tái sinh” chính nó, mà còn khiến người nông dân bỏ cả vụ hè thu để đeo bám, vì chi phí thấp, ít ngày công, tránh được rủi ro và lợi nhuận cao. Nhưng giờ đây, “vận” của nó cũng tới lúc hết thời.
Lúa tái sinh - vàng son vang bóng
Huyện Lệ Thủy (cũ), được mệnh danh là vựa lúa của tỉnh Quảng Bình (cũ), với tổng diện tích gieo cấy vụ đông xuân lên trên 10.000ha.
Khoảng từ năm 1995, khi đó, vụ hè thu bà con sản xuất với sự bấp bênh vì thời tiết mưa lũ, nạn chuột phá hoại và sâu bệnh nhiều nên không mấy hiệu quả. Có nhiều gia đình bỏ ruộng. Tuy nhiên, cây lúa trên đồng tự đẻ nhánh, trổ bông và đến khi lúa chín, bà con đi gặt về gọi là “lúa chét”.
Nhiều vụ sau đó, bà con giữ gốc rạ, bón thêm lân đạm và chăm bón nên cây lúa phát triển tốt hơn, năng suất cao hơn, tạo nên vụ lúa tái sinh bội thu trên diện rộng. Ông Lê Văn Quý - một lão nông ở đây cho hay, những năm tiếp theo, phong trào làm "lúa chét" lan rộng khắp cả huyện.
“Đối với nông dân vụ tái sinh cho năng suất khoảng 25 đến 30 tạ/ha, chi phí thấp lại thu hoạch sớm hơn vụ hè thu một tháng nên tránh né được mưa lũ đầu mùa, tránh được nạn chuột. Vì vậy, so với chi phí bỏ ra thì bà con có lãi lớn và chắc ăn, hạt gạo lúa tái sinh ngon, bán được giá. Từ đó, diện tích hè thu giảm dần và nhường chỗ cho lúa này”- ông Quý nói.
Để ổn định diện tích vụ hè thu, huyện này những năm đó đã có những cuộc họp, chuyên đề, những phương án hỗ trợ nông dân để thực hiện vụ hè thu.
Thậm chí, có giai đoạn, huyện có lệnh sẽ thi hành kỷ luật lãnh đạo các xã, hợp tác xã nếu để bà con mở rộng diện tích thứ lúa tưởng chết mà sống đó. Tuy nhiên, với bà con nông dân, việc có lãi trên đồng nên họ không làm hè thu mà chuyển làm lúa trên là điểu dễ hiểu. Những năm đó, đã có trường hợp cán bộ địa phương bị kỷ luật vì nông dân bỏ vụ hè thu.
Phân tích về giai đoạn đầu của lúa này, ông Quý nhìn nhận, khi mà nông dân làm lúa chi phí thấp, ít ngày công, tránh được rủi ro và lợi nhuận cao thì rất ham. Trong khi đó, vụ hè thu vô cùng bấp bênh, nhiều khi mất trắng do mưa lũ đầu mùa, nếu được mùa thì cũng hơn lúa đó không đáng kể. Vì vậy, bà con chọn nó thay cho vụ hè thu là điều chắc chắn. Khi đó, có tuyên truyền vận động đến mấy thì cũng không thể lay chuyển được!
Qua hàng năm, tại các địa phương trong huyện diện tích lúa trên tăng dần lên 1.000ha, 2.000ha, 5.000ha. 7.000ha… Theo đó, diện tích vụ hè thu giảm xuống.
Cho đến những năm gần đây thì diện tích lúa trên đã lên trên 8.500ha và diện tích lúa hè thu chỉ còn khoảng 800ha. Diện tích còn lại, bà con chuyển đổi trồng rau màu, cây trồng khác hoặc bỏ hoang và đợi đưa vào sản xuất vụ đông xuân.
Hết thời
Sau hơn một thập kỷ đứng vững ở mức lợi nhuận cao cho người nông dân, thì đến những năm gần đây nó đã bắt đầu có dấu hiệu thoái trào.
Theo nhiều nông dân, bắt đầu từ việc muốn làm lúa tái sinh thì phải gặt bằng thủ công để giữ gốc rạ khỏi bị máy gặt làm nát. Tuy nhiên, do diện tích lúa ngày càng tăng cao nên bà con chuyển sang gặt máy.
Từ đó, diện tích ruộng có gốc rạ bị ảnh hưởng do bánh xích máy gặt rất lớn. Riêng công gặt càng tăng cao nên lợi nhuận giảm đi trong thấy. Phần nữa, cây lúa này ngày càng bị thoái hóa do “quen đất” nên sinh trưởng không được tốt.
Ông Nguyễn Văn Diện (ở Xuân Bồ, xã Lệ Thủy), người có diện tích sản xuất hơn 12ha. Trong đó, ông có khoảng 2 ha làm lúa hè thu và hơn 10ha ở vùng ruộng thấp làm lúa tái sinh.
Ông cho biết, những năm gần đây lúa tái sinh không còn cho năng suất cao nữa. Có những năm, do biến đổi khí hậu nên nắng đầu mùa hè đến sớm và kéo dài, nhiệt độ ngoài trời luôn cao. Trong thời gian này trùng với thời kỳ nó trổ bông.
Gặp lúc thời tiết nắng nóng kéo dài nên cây lúa bị ẻo ả, thụ phấn giảm làm ảnh hưởng lớn đến năng suất. “Trong khi đó, nếu làm vụ hè thu thì cây lúa đang thì con gái nên sức chống chịu cũng tốt, khi lúa trổ bông thì nhiệt độ đã giảm, không còn gây ảnh hưởng”- ông Diện phân tích.
Cũng theo ông Diện, những vụ lúa gần đây, năng suất đã giảm mạnh. Hơn 30 tạ/ha, năng suất giảm dần về 20 tạ/ha và nay thì cũng chỉ còn khoảng 15 đến 18 tạ/ha thôi.
Có nhiều năm, thứ giống "sinh hai lần" đó cũng phơi trắng trên đồng và bà con cũng không thu hoạch. “Vụ hè thu năm nay lúa đạt khoảng 60 tạ/ha. Riêng lúa tái sinh cũng chỉ gần 20 tạ/ha”- ông Diện nói.
Cách đây khoảng ba năm, huyện có triển khai mô hình thâm canh lúa tái sinh trên vùng đồng trũng tại vùng Hoa Thủy với diện tích hơn 10ha. Tuy nhiên, năng suất lúa bình quân của mô hình cũng chỉ đạt khoảng 25ta/ha. Chi phí cho mô hình thâm canh cũng khá cao nên hiệu qủa sản xuất không được như bà con mong đợi.
Mất hơn 120 tỷ đồng/vụ
Nói về chặng đường của cây lúa một thuở tung hoàng đó, ông Lê Văn Quý cũng cho rằng đến lúc phải thay đổi tư duy sản xuất vì nó đã không còn hiệu quả như trước.
Ông Quý tính toán: Nếu đưa được 8.500ha lúa tái sinh vào sản xuất vụ hè thu thì có năng suất bình quân khoảng 5tấn/ha, sẽ có được tổng sản lượng 42.500 tấn lúa. Nếu bán với giá 5 triệu đồng/tấn (mức thấp nhất trong nhiều năm qua), sẽ có thu nhập là 212,5 tỷ đồng. Nhưng vẫn giữ lúa tái sinh thì cho năng suất bình quân cao là 2tấn/ha sẽ cho tổng sản lượng 17.000 tấn lúa. Nếu bán cùng giá 5 triệu đồng/tấn sẽ cho thu nhập 85 tỷ đồng.
“Con số chênh lệch 127,5 tỷ đồng, chính là khoản tiền không nhỏ mà bà con bị mất mát và đó cũng là thu nhập của xã hội. Nó chỉ diễn ra trong vòng 4 tháng của vụ hè thu thôi đấy. Đó là chưa kể đến việc sản xuất hè thu sẽ là điều kiện thuận lợi cho sản xuất vụ đông xuân”- ông Quý nói.
Cũng theo ông Quý, nhìn nhận vấn đề này dù không khó, nhưng để thay đổi cũng không dễ. “Ai cũng nhận thấy việc không làm vụ hè thu là thiệt hại lớn đến thu nhập chung. Nhưng để bỏ lúa tái sinh để làm lúa hè thu thì cũng còn nhiều việc phải làm. Nhưng dù khó thì vẫn làm được, vì vai trò của lúa tái sinh cũng đã đến hồi kết thúc”- ông nói.
Cũng theo ông Quý, sản xuất hè thu sẽ tạo được hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp từ cung ứng dịch vụ nông nghiệp. Tức là các hoạt động cung ứng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, dịch vụ làm đất, gieo sạ, gặt, vận chuyển lúa… được “kích hoạt” và hỗ trợ lẫn nhau tạo sức tiêu thụ, nhân công lao động lớn hơn nhiều.
Một cuộc “thay máu” lúa trên đã bắt đầu. Để không lãng phí tài nguyên, đất ruộng cũng như đầu tư vào công trình thủy lợi, giao thông nội đồng, các địa phương tại các địa phương trong vùng canh tác lúa tái sinh có giải pháp để đưa sản xuất vụ hè thu trở lại.
Những điểm sáng thực sự từ tổ chức, cá nhân trên địa bàn xã Lệ Thủy thực hiện vụ hè thu thắng lợi trong nhiều năm qua, đã xuất hiện. Đây là cơ sở để đối sánh, nhìn nhận để đưa 8.500ha đất ruộng lúa đó nhường chổ cho vụ hè thu và cánh đồng hai vụ nâng tầm giá trị nông nghiệp.
