Xăng E10 trước giờ G: Tự chủ năng lượng hay phụ thuộc củ sắn ngoại?
Lộ trình khai tử một phần xăng khoáng để nhường chỗ cho xăng E10 từ 1/6 này đang được thúc đẩy như một cam kết mạnh mẽ về môi trường.
Thế nhưng, đằng sau mục tiêu chuyển dịch năng lượng là một thực tế đáng lo từ nông nghiệp. Đó là chuỗi cung ứng nội địa đang quá mỏng manh.
Ngành sắn Việt Nam đang đứng giữa hai làn nước. Một bên là sức hút từ các hợp đồng xuất khẩu thô thu ngoại tệ nhanh. Bên còn lại là trách nhiệm làm bệ đỡ cho sản xuất xăng E10 nội địa.
Sắn và cuộc giằng xé bên hàng rào biên giới
Nhu cầu phối trộn E10 bùng nổ đúng vào lúc ngành sắn Đông Nam Á rơi vào cảnh thắt nghẹt nguồn cung. Tại thủ phủ Tây Ninh, giá sắn tươi đang nhảy múa quanh mức 3.600 - 3.850 đồng/kg. Đây là mức cao kỷ lục nhiều năm qua. Trên thị trường xuất khẩu, giá tinh bột sắn cũng neo cứng ở đỉnh mới.
Cơn sốt này hoàn toàn do Trung Quốc dẫn dắt. Khi giá ngô và lúa mì thế giới leo thang, Trung Quốc đã ra tay rất nhanh. Các nhà máy thức ăn chăn nuôi và tinh chế cồn đã quay sang vét sạch sắn lát của Việt Nam.
Số liệu năm 2025 cho thấy một thực tế đáng giật mình. Đó là trong gần 4 triệu tấn sắn và sản phẩm sắn xuất khẩu (trị giá 1,27 tỷ USD), có đến 94% đổ về Trung Quốc.
Việc dồn gần như toàn bộ trứng vào một giỏ không chỉ đẩy doanh nghiệp xuất khẩu vào rủi ro tỷ giá và logistics. Nó còn trực tiếp tước đi cơ hội tiếp cận nguyên liệu của các nhà máy sản xuất ethanol trong nước.
Một cuộc chiến giành giật củ sắn ngay từ cửa ruộng giữa doanh nghiệp xuất khẩu thô và nhà máy cồn nội địa, đã bắt đầu lộ diện.
Nông dân chọn sầu riêng, chừa đất bạc màu cho sắn
Địch thủ lớn nhất của cây sắn lúc này không chỉ là thương lái Trung Quốc. Mà đó là những vườn sầu riêng, vườn mít đang mọc lên san sát ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên.
Nghịch lý ở chỗ, khi nhu cầu nội địa chuẩn bị chạm ngưỡng đỉnh, thì diện tích sắn cả nước teo tóp lại ở báo động đỏ. Con số đó là dưới mốc 500.000 ha, khiến sản lượng củ tươi mất đi gần 300.000 tấn! Trừ những vùng bị xóa sổ vì dịch khảm lá, phần lớn diện tích giảm là do nông dân chủ động quay lưng.
Bỏ qua những khẩu hiệu "phát triển bền vững" trên giấy, người trồng sắn nhìn thẳng vào túi tiền. Sắn là loại cây ăn tạp, vắt kiệt dinh dưỡng và làm bạc màu đất rất nhanh chỉ sau vài vụ độc canh.
Trong khi đó, lợi nhuận của nó… không có cửa với những loại cây ăn trái xuất khẩu tỷ đô. Nếu không có những hợp đồng liên kết chuỗi kèm điều khoản bảo hiểm giá sàn đủ hấp dẫn, là bể ngay! Bởi nông dân lấy gì để bù đắp chi phí cải tạo đất? Vì thế, không ai dại gì giữ lại cây sắn.
Bộ khung tỷ đô đối mặt nguy cơ "đói ăn"
Để phục vụ việc phối trộn E10 đồng loạt trên cả nước, mỗi tháng thị trường cần khoảng 92.000 đến 100.000m³ ethanol. Trong khi đó, tổng công suất thực tế của các doanh nghiệp hiện nay khá thấp. 25.000m³/tháng- một con số lẹt đẹt, quá thấp. Chừng đó là chưa đáp ứng nổi một phần ba nhu cầu.
Khoảng trống mênh mông còn lại buộc phải nhập khẩu từ Mỹ, Brazil. Hoặc đánh cược vào sự hồi sinh của các nhà máy ethanol từng đắp chiếu như Dung Quất, Bình Phước, Phú Thọ.
Nhưng các ông lớn dầu khí có lý do để thận trọng khi bấm nút tái khởi động những bộ khung tỷ đô này. Suốt một thập niên qua, các dự án ethanol nội địa chết lâm sàng không phải vì công nghệ lỗi. Mà nó bất động vì nghịch lý dòng tiền. Giá sắn lát biến động quá mạnh theo sóng biên mậu, khiến chi phí lao theo. Sản xuất một lít cồn trong nước luôn cao hơn cồn nhập khẩu.
Với mức giá sắn tươi ngất ngưởng tiệm cận 4.000 đồng/kg như hiện tại, lợi nhuận của các nhà máy nội địa gần như bằng không. Những dây chuyền có tuổi đời 15 năm, quy mô nhỏ. Chưa nói luôn phụ thuộc vào nguồn sắn lát phơi thủ công... Vậy, sức đâu mà đấu lại các tổ hợp công nghiệp tự động hóa chạy bằng ngô và mía đường của Mỹ hay Brazil?
Năng lượng xanh không đến từ trụ bơm xăng
Nếu những nút thắt cốt lõi về vùng nguyên liệu không được giải quyết bằng các giải pháp thị trường, thì sao? Thấy ngay thôi, kịch bản trớ trêu nhất hoàn toàn có thể xảy ra sau ngày 1/6. Lộ trình E10 vẫn sẽ cán đích về mặt hành chính. Nhưng dòng xăng xanh chảy vào bình nhiên liệu của người Việt, sẽ "màu khác". Bởi thực chất nó sẽ được pha trộn bằng nguồn cồn ngoại nhập giá rẻ.
Mục tiêu tự chủ năng lượng sinh học khi đó sẽ trở thành một khái niệm nửa vời. Còn sinh kế của ngành sắn nội địa thì vẫn cứ xoay vần theo những nhịp lắc tay điều tiết của thị trường xuất khẩu thô.
Rõ ràng, một chính sách năng lượng xanh không thể vững chãi nếu nó chỉ bắt đầu từ vòi bơm ở cây xăng. Mà nó phải được thiết kế lại từ chính sách giữ đất và giữ chân người nông dân ngay tại ruộng.
