Tháng 11: Ethanol vào guồng máy - Nông nghiệp Việt có đủ lực gánh E10?

Nhà máy vận hành, thị trường chuẩn bị chuyển pha

Mọi thứ đã chuyển động. Theo kế hoạch của Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN), nhà máy BSR - Dung Quất sẽ vận hành thử dây chuyền sản xuất ethanol sinh học vào tháng 9 và chính thức đưa vào thương mại hóa từ tháng 11/2025.

Cùng thời điểm đó, các doanh nghiệp như PVOIL, Petrolimex cũng đang hoàn thiện giai đoạn bán thử nghiệm E10 tại các thành phố lớn, chuẩn bị cho lộ trình áp dụng đại trà toàn quốc vào ngày 1/1/2026.

Sự xuất hiện của E10 khiến người ta nhớ lại xăng E5 trước đây, rầm rộ mọc lên rồi chết yểu, để lại… đống nợ. Quá nhiều lí do để lí giải nó, nhưng dù gì đi nữa, đó là một thất bại của sự chuẩn bị vội vàng, từ tâm lý tiêu dùng đến nguyên liệu lẫn cơ chế vận hành với đủ các khâu. 

Bây giờ, một guồng máy đang dần được kích hoạt. Nhưng điều đáng quan tâm hơn cả là: nguồn nguyên liệu nào sẽ nuôi sống guồng máy đó?

Mỗi lít ethanol cần gần 3kg sắn/ngô - bài toán không dễ

Tính trung bình, để sản xuất 1 lít ethanol, cần khoảng 2,7 - 3kg sắn khô hoặc 2,5kg ngô. Với mục tiêu tiêu thụ 1,5 triệu m³ ethanol mỗi năm, ngành năng lượng sẽ cần tới 4 - 5 triệu tấn nguyên liệu thô. Con số này tương đương gần một nửa sản lượng sắn hoặc hơn 20% sản lượng ngô của cả nước.

Điều này đặt ra một nghịch lý lớn: Việt Nam có vùng nguyên liệu, nhưng chuỗi liên kết giữa nông dân - nhà máy - thị trường gần như chưa hình thành. Tại các tỉnh Tây Nguyên, miền Đông Nam Bộ hay Tây Bắc, sắn và ngô vẫn là cây trồng dễ tổn thương: đầu ra bấp bênh, giá cả thất thường, thiếu chính sách hỗ trợ ổn định lâu dài.

Nguyên liệu cho xăng E10, cứ hình dung là nguyên liệu cho một nhà máy lớn. Muốn sống hay chết, hãy nhìn vô đầu vào ra sao, khi E10 được “chống lưng” bởi chính sách chuyển đổi lớn của nhà nước, thì vấn đề đặt ra là: Nếu thiếu quy hoạch vùng trồng chuyên biệt cho ethanol, việc tranh mua nguyên liệu giữa ngành năng lượng và ngành chăn nuôi, thực phẩm là điều khó tránh khỏi.

  Việc tranh mua, sẽ dẫn tới áp lực cho doanh nghiệp nông sản và xăng dầu. Cùng đừng nghĩ nông dân sẽ lợi hoàn toàn. Khi nguyên liệu vốn đã không đủ cung cấp, mà phải chia đôi sản lượng, tình trạng ồ ạt sản xuất, chặt phá cây con khác để trồng sắn, bắp, khi có biến động thị trường, thì hãy coi chừng nông dân méo mặt. Chưa hết, xuất khẩu nông sản, sắn là ví dụ, vốn đóng góp đáng kể cho kim ngạch quốc gia. Không tính toán hợp lý để giải bài toán tiêu thụ trong nước lẫn xuất khẩu, thì sẽ được này mất kia, làm mất cán cân về thế mạnh xuất khẩu như hiện nay. Đó là điều chẳng ai mong muốn. 

Khởi động chậm: Nông dân đứng ngoài cuộc chơi lớn

Trong khi doanh nghiệp năng lượng bắt đầu chuyển động rõ nét, người nông dân - chủ thể cung ứng nguyên liệu - lại vẫn chưa được gọi tên trong chiến lược quốc gia về E10.

Nhiều hợp tác xã trồng sắn, ngô cho biết chưa từng được tiếp cận thông tin chính thức về kế hoạch tiêu thụ ethanol, chưa có hướng dẫn kỹ thuật chuyên biệt nào phục vụ cho mục tiêu nhiên liệu. Điều này khiến nông nghiệp đứng trước nguy cơ chỉ đóng vai trò “cung ứng thô”, hưởng biên lợi nhuận thấp nhất trong chuỗi giá trị mới.

Việc khôi phục các nhà máy ethanol như Dung Quất, Quảng Nam, Đồng Nai là bước đi cần thiết. Nhưng nếu thiếu chính sách gắn kết chuỗi từ gốc đến ngọn, mục tiêu dài hạn sẽ đứt gãy. Ở đây là câu chuyện truyền thông mạnh mẽ, từ chính sách đến cam kết tiêu thụ, bao tiêu sản phẩm, hỗ trợ sản xuất, định hình giá thành ổn định.

Các chuyên gia đề xuất một số ý kiến để dựng bức tranh vùng nguyên liệu ethanol đầy đủ, từ cây trồng đến nông dân và nhà máy, đó là : Quy hoạch vùng nguyên liệu ethanol tại các vùng trung du, đồi núi - nơi sắn và ngô là cây chủ lực. Bảo hiểm giá thu mua nguyên liệu, ký hợp đồng dài hạn giữa nhà máy và nông dân.  Ưu đãi tín dụng - kỹ thuật canh tác, chuyển đổi giống cây phù hợp với nhu cầu chế biến nhiên liệu…

Phải xác định rõ: chính nông dân, người trồng là quyết định sự tồn vong của vùng nguyên liệu. Một cam kết rõ ràng về chính sách, pháp lý để nông dân yên tâm rằng họ được bảo đảm đầu ra, không bị “đem con bỏ chợ”, thì mới thuyết phục. Bên cạnh đó, phải giải được nỗi ám ảnh E5 trước đây cho doanh nghiệp, là nhà máy có đầu vào ổn định, thị trường có sản phẩm sạch, chuỗi ethanol mới vận hành bền vững và thực sự “sinh học”.

Tháng 11 là lúc các nhà máy bắt đầu vận hành. Nhưng thành công của E10 không nằm trong phòng điều khiển kỹ thuật, mà bắt đầu từ những cánh đồng sắn, rẫy ngô, và câu chuyện của những người nông dân đang âm thầm gánh trên vai khâu nguyên liệu.

Nếu không sớm tạo dựng hệ sinh thái liên kết và cơ chế phân phối lợi ích rõ ràng, nông nghiệp Việt sẽ chỉ là “nhà cung cấp không tên” trong cuộc chuyển hóa xanh mà lẽ ra họ phải là trung tâm.

Từ cú bắt tay nông sản tháng 6 đến cột mốc tháng 8 và tháng 11, hành trình của E10 tại Việt Nam đã chính thức bắt đầu. Nhưng thành công thế nào phụ thuộc vào việc ai sẽ được nhắc đến đầu tiên trong chuỗi giá trị này.

Brazil - Nhà tiên phong sử dụng phụ phẩm (bagasse) làm năng lượng

• Brazil từ lâu đã sản xuất ethanol từ đường mía và phát triển sâu sang ethanol thế hệ 2 sử dụng bã mía (bagasse) - phụ phẩm giàu cellulose sau ép mía. Nhà máy rác mía này không chỉ cung cấp nhiên liệu mà còn tạo ra điện năng cung cấp cho hệ thống công nghiệp ethanol và có thể cung cấp thặng dư cho lưới điện quốc gia.

• Brazil hiện tăng tỷ lệ pha ethanol từ xăng lên đến ~27% (E27 - E30 kể từ tháng 8/2025). Điều này nhằm đạt tự cấp xăng dầu và giảm nhập khẩu năng lượng.

Thái Lan - Lộ trình E10 từ năm 2007 và quy hoạch vùng nguyên liệu rõ ràng

• Thái Lan đưa cơ chế bắt buộc sử dụng E10 ngay từ năm 2007, và từ 2013 E10 đã thay thế xăng pha 91 octane ở hầu hết các trạm xăng trong cả nước  .

• Quốc gia này đã quy hoạch vùng trồng ngô, sắn, mía và phụ phẩm nông nghiệp như nguồn cung ethanol nội địa, hạn chế nhập khẩu. Dù còn gặp khó khăn từ thiên tai ảnh hưởng đến vùng nguyên liệu.