Vó ngựa phương Nam - những nhịp thở từ gốm

Bước ra từ lửa

Bước vào Vườn Nhà Gốm những ngày này, người xem dễ dàng bắt gặp những sản phẩm ngựa gốm được trưng bày ở khắp nơi. Từ những chiếc đôn Chiến Mã Lục Bảo vững chãi, bề thế, đến các tượng ngựa để bàn với nhiều dáng thế khác nhau. Tất cả tạo nên một bức tranh sinh động về hình tượng ngựa trong gốm Nam bộ.

Có những tác phẩm gây ấn tượng bởi vẻ mạnh mẽ, như tượng Minh Mã tràn đầy hào khí phương Nam. Dáng đứng hiên ngang, thân hình căng tràn sinh lực, Minh Mã gợi nhắc đến sự minh mẫn, khí chất và sức sống. Bên cạnh đó là tượng Yên Mã, với dáng đứng khoan thai, điềm đạm, toát lên sự bình yên và nhẹ nhàng, như một lời chúc về sự ổn định, an nhiên trong nhịp sống bộn bề.

Trong dòng chảy văn hóa Việt, ngựa từ lâu đã là biểu tượng của sự dũng mãnh, trung thành và oai phong. Ngựa gắn với những cuộc chinh chiến, những chuyến đi xa, những hành trình mở mang bờ cõi. Với người dân Nam bộ, hình ảnh con ngựa còn gắn liền với quá trình khai phá phương Nam: ngựa thồ hàng, ngựa chở người, cùng con người băng rừng, vượt sông, mở đất.

Thành ngữ “mã đáo thành công” trở thành lời chúc quen thuộc mỗi dịp đầu năm, thể hiện mong muốn mọi việc hanh thông, thuận lợi. Vì vậy, hình tượng ngựa đã in đậm trong tâm thức người Việt và đi vào nghệ thuật tạo hình, trong đó có gốm.

Theo nghệ nhân Dương Minh Tâm - người có hơn 30 năm gắn bó với nghề gốm truyền thống, hình tượng ngựa trong gốm Nam bộ đã được nghệ thuật hóa qua nhiều thế dáng khác nhau như ngựa chồm, ngựa phi, ngựa tĩnh… Mỗi thế ngựa mang một ý nghĩa riêng. Ngựa chồm thể hiện khát vọng bứt phá; ngựa phi tượng trưng cho tốc độ, sự tiến lên không ngừng; ngựa tĩnh gợi sự trầm ổn, vững vàng. Dù ở dáng thế nào, các tác phẩm vẫn giữ được tinh thần đặc trưng của gốm Nam bộ qua chất liệu, hoa văn và màu men.

Những lớp men đá đỏ, men xanh đồng, men xanh ngọc rạn - vốn là đặc trưng của gốm vùng Lái Thiêu, Biên Hòa - khoác lên mình hình tượng ngựa một diện mạo vừa cổ kính vừa sang trọng. Có mẫu ngựa được chạm khắc bách hoa rực rỡ, có mẫu lại khắc thủ công họa tiết Cổ phục Việt (Thủy Ba) trên yên, tạo nên điểm nhấn văn hóa đậm nét.

Các công đoạn, từ chỉnh hình, khắc họa tiết đến phủ men, nung lửa, đều được thực hiện hoàn toàn thủ công. Mỗi sản phẩm không chỉ đẹp về tạo hình mà còn chứa đựng câu chuyện lịch sử, văn hóa và lời chúc tốt lành.

Đáng chú ý, bên cạnh các mẫu truyền thống, nhiều xưởng gốm tại Lái Thiêu, Biên Hòa còn phát triển các mẫu linh vật ngựa mang phong cách ngộ nghĩnh, hiện đại, phù hợp thị hiếu giới trẻ. Sự kết hợp giữa giá trị truyền thống và hơi thở đương đại giúp ngựa gốm Nam bộ không bị đóng khung trong khuôn mẫu cũ, mà ngày càng gần gũi với đời sống hôm nay.

Linh vật ngựa kể chuyện đời người

Từ hình tượng ngựa quen thuộc trong văn hóa Việt, Tết Bính Ngọ năm nay, các nghệ nhân gốm tại Xưởng Thủ Biên (thuộc Vườn Nhà Gốm) đã cho ra đời bộ sưu tập đặc biệt mang tên Ngọ Nam. Đây là bộ sưu tập linh vật gốm được chế tác riêng cho dịp Tết 2026, thể hiện sự sáng tạo và tâm huyết của các nghệ nhân gốm.

“Ngọ Nam” không chỉ là tên gọi của một bộ sản phẩm, mà còn gợi mở về phương Nam, về bản sắc văn hóa Việt. Bộ sưu tập kể câu chuyện về sự sinh trưởng của một đời ngựa qua 3 dòng sản phẩm chính: Ngựa Thơ, Ngựa Ca và Ngựa Vũ. Mỗi tạo hình tương ứng với một giai đoạn phát triển, mang thông điệp riêng về cuộc sống và con người.

Về làng gốm Thanh Hà xem nghệ nhân chế tác linh vật ngựa

Tô sắc Tết cho heo đất Lái Thiêu

Ngọ Thơ là “em út” trong bộ sưu tập. Hình dáng tròn trịa, nhỏ gọn như quả trứng, tác phẩm tượng trưng cho giai đoạn khởi nguyên, hồn nhiên và trong trẻo. Không cầu kỳ về chi tiết, Ngọ Thơ chinh phục người xem bằng sự giản dị và tinh thần thuần khiết. Đây như một lời chúc cho sự khởi đầu bình an, viên mãn, thích hợp làm quà tặng cho những gia đình đang mong chờ thành viên mới hoặc bắt đầu một hành trình mới.

Tiếp nối là Ngọ Ca, đại diện cho giai đoạn trưởng thành. Dáng ngựa khỏe khoắn, thể hiện sự phát triển và vận động không ngừng. Tên gọi “Ca” gợi đến âm thanh rộn ràng, nhịp điệu sôi nổi của tuổi trẻ. Ngọ Ca gửi gắm kỳ vọng về những bước tiến vững chắc, về tinh thần vươn lên trước thử thách.

Ngọ Vũ là hình ảnh ngựa ở giai đoạn sung sức nhất. Tác phẩm được tạo hình sinh động, có phần hài hước, với chú ngựa đứng trên đế bập bênh, biểu trưng cho chuyển động và sự thích nghi. Trong nhịp bập bênh ấy là tinh thần lạc quan, khả năng giữ thăng bằng giữa biến động. Ngọ Vũ như lời nhắn gửi: dẫu cuộc sống có lúc chông chênh, vẫn có thể tiến bước vững vàng bằng niềm tin và năng lượng tích cực.

Qua bộ sưu tập Ngọ Nam, hình tượng ngựa trở thành ẩn dụ cho hành trình trưởng thành của mỗi người. Đó là cách các nghệ nhân gốm “thổi hồn” vào linh vật, để mỗi tác phẩm mang chiều sâu tinh thần chứ không chỉ là giá trị trang trí.

Trong không gian Vườn Nhà Gốm những ngày đầu xuân, giữa sắc men muôn màu, những con ngựa gốm như đang kể câu chuyện về hành trình bền bỉ của nghề truyền thống. Đó là hành trình gìn giữ, sáng tạo và thích nghi, cũng giống như chính tinh thần của hình tượng ngựa: không ngừng tiến về phía trước.