An Cựu, dòng sông thường dân
Sáng sớm, bà Ngọc bưng thau đồ ra bờ sông An Cựu. Lưng khòm xuống vì dấu vết thời gian, bà bước chậm xuống một bến nước không tên. Đã bao mùa “nước đục, mưa trong”, hình ảnh ấy cứ lặp lại như một thói quen khó bỏ, như thể riêng bà biết bà hay vì sao như thế, mặc cho người làng nhỏ to: thời này là thời nào rồi!?
Gốc gác gia đình bà Ngọc định cư ở bờ sông An Cựu này đã bao lâu, chính bà cũng không thể nhớ được. Gần tám mươi năm cuộc đời của bà đã gắn trọn vẹn với dòng sông này. Dù bao phen thay đổi địa giới hành chính, nhưng trong tâm trí bà Ngọc, làng xưa bến cũ không xê dịch đổi dời, nơi này vẫn mãi là ấp Ngũ Đông thuộc làng An Cựu xưa (nay là phường An Cựu, TP Huế).
Và dòng sông này cũng như chính cuộc đời bà, lặng lẽ chảy cùng thời gian, như chẳng chờ ai.
Nhà bà Ngọc nào có thiếu máy giặt đâu. Ai quanh xóm bờ sông này không biết, là gia cảnh của bà khá giả, con cái cũng thuộc hàng có của ăn của để ở xóm này. Nhưng sáng nào bà vẫn ra bến sông.
Con sông trước mặt không rộng, bề ngang chỉ tầm ba mươi mét. Khác với sông Hương mang dáng vẻ quý tộc, mà mỗi khi nhắc đến thì người ta biết ngay tới một Huế vương giả, nơi kinh thành với những tòa cung điện nguy nga.
An Cựu bình dị hơn, âm thầm chảy qua những thôn làng, chợ búa, qua những xóm lao động nghèo. Hàng ngày, ghe thuyền nhỏ vẫn đi lại ngược xuôi. Chở hàng hóa, chở theo bao phận người trôi nổi trên sông.
Bạn tôi, một người Huế nói rằng: “Ai đã từng một lần đi thuyền trên sông An Cựu mới có thể cảm nhận được một Huế rất đời. Không đền đài gác tía. Không đại diện cho những điều lớn lao. Chỉ lặng lẽ trôi qua, ôm trọn những thôn xóm bình dị”.
Có người nói rằng An Cựu là dòng sông của thường dân xứ Huế, cũng không sai. Những làng mạc, thôn xóm bám theo sông mà tồn tại qua bao dâu bể, tự thân đã nói lên điều đó.
Lật giở những trang sử triều Nguyễn, dòng sông đào này được nhắc đến khá nhiều. Ngay từ những năm tháng vừa lên ngôi, vị vua khai quốc triều Nguyễn nhận thấy phải có ngay một công trình thủy lợi với mục đích thau mặn rửa ngọt cho vùng đồng bằng phía đông nam kinh thành Huế. Năm Giáp Tuất 1814, vua Gia Long cho khởi đào sông An Cựu. Hai năm sau, công việc đào sông cơ bản hoàn thành.
Sau khi sông được đào, hàng vạn mẫu ruộng đã được tưới tiêu, mang lại ấm no cho nhiều làng mạc dọc hai bên sông. Chính điều đó, càng khẳng định: Sông An Cựu sinh ra không phải để ngắm. Nó sinh ra để nuôi sống làng mạc.
Bắt nguồn từ đập Cửa Khâu, nơi có cồn Dã Viên, sông An Cựu chảy qua địa giới hoặc xuyên qua nhiều phường xã của xứ Huế tới điểm cuối Cống Quan, trước khi hòa vào đầm Hà Trung. Sông có nhiều tên gọi như An Cựu, Lợi Nông, Phủ Cam, Đại Giang... Nhưng với người Huế, cái tên An Cựu vẫn được cất lên nhiều nhất khi nhắc về con sông đào này.
Ngay cả khi vào năm 1821, vua Minh Mệnh đặt tên là sông Lợi Nông với ý nghĩa “làm lợi muôn đời cho nông dân” và được chuẩn hóa trong các văn bản hành chính, thì cái tên An Cựu vẫn là thông dụng hơn. Có người nói, có tên vậy là bởi sông chảy qua làng An Cựu, một trong những làng quê được xem là cổ xưa nhất vùng Thuận Hóa. Cũng chính vì đó, cái tên An Cựu đã được “đóng đinh” luôn cho dòng sông này.
Nếu như sông Hương là dòng sông của thi ca, của bao tao nhân mặc khách, thì An Cựu lại là mang trong mình những phận người bình dị bên sông. Vì thế âm hưởng đọng lại trên sông An Cựu chỉ là những câu hò vè mộc mạc, đời thường.
Hẳn bất cứ ai ở Huế đều từng một lần nghe những lời hát ru của mẹ, của chị giữa những buổi trưa hè nắng gắt hay một ngày mưa dầm dề, đặc sản của xứ sở này: “Gạo de An Cựu/Cá Rô Bàu Choàng” hay “Núi Ngự Bình trước tròn sau méo/Sông An Cựu nắng đục mưa trong”.
Dù là một trong những con sông hình thành khá sớm ở Huế, nhưng hai bên bờ ít thấy những làng nghề nổi tiếng như làng Sình, làng Thanh Tiên trên sông Hương. Cư dân sống ven sông chỉ làm những nghề bình thường như bán gạo, bán cá, làm bún, gánh hàng rong. Nghề không thành danh, nhưng đủ sống.
Cứ thế, suốt chiều dài gần ba mươi cây số, sông An Cựu lặng lẽ làm mạch sống cho bao làng mạc ven đô của kinh thành xưa. Nó cũng là chứng nhân lặng thầm cho bao phận người thường dân vô danh, cho cả thịnh suy của một triều đại, từ những ngày dòng sông mới khởi đào.
Cùng chung cảnh ngộ như nhiều dòng sông, có một thời, sông An Cựu dường như bị chính người Huế lãng quên. Đô thị hóa gia tăng, dân cư dồn về áp sát hai bên bờ sông. Người ta hồn nhiên ném rác thải, đồ dùng sinh hoạt xuống sông, không thương tiếc. Nước sông không còn chỗ để thở.
Có đoạn sông đen lại, đứng im không giống một dòng sông đang chảy. Người ta không còn xuống bến đều đặn nữa. Đôi lúc chỉ đi qua, nhìn xuống, rồi thở dài.
Thế rồi, hàng ngàn tỷ đồng cùng công sức đã được đổ vào. Bờ kè được dựng lên, lòng sông được nạo vét. Nước bắt đầu chuyển màu. Những đoạn tưởng đã chết, dần có lại dòng chảy.
Nhưng con sông chưa thể trở lại như xưa. Vẫn còn những đoạn nước chưa kịp trong, những góc khuất nơi rác còn vương lại, những đoạn kè dang dở. Người ta chưa thôi dè dặt với dòng sông khi nhìn xuống mặt sông, như thể màu nước cũ vẫn còn đâu đó.
Chiều xuống, nước sông An Cựu chảy chậm. Một vài ngư phủ bắt đầu buông lưới trên sông. Còn bà Ngọc vẫn ngồi đó, giặt những chiếc áo đã sờn. Không biết bà giặt vì chiếc áo cần phải thế hay chỉ là một thói quen.
Bà Ngọc nói rằng, mình không bỏ được thói quen giặt giũ nơi bến nước này. Không phải vì thiếu thốn, mà vì quen tay. Nó như một cái gì đó đã ăn sâu vào tâm thức của bà, một người sinh ra, gắn cả một đời vui buồn nơi bến nước này.
Và sông An Cựu vẫn chảy, ôm ấp bao phận người bình dị như bà, những thường dân làm nên một hồn cốt Huế, rất đời.
