Tổ chức lại không gian phát triển phá Tam Giang, người dân đứng ở đâu?
TP. Huế đặt mục tiêu tổ chức lại không gian, bảo tồn hệ sinh thái và phát triển kinh tế vùng đầm phá Tam Giang - Cầu Hai đến năm 2030. Một không gian phát triển mới đang được định hình, nhưng những người đã sống nhờ đầm phá qua nhiều thế hệ sẽ đứng ở đâu trong sự thay đổi ấy?

Phá Tam Giang là một tặng phẩm quý giá mà thiên nhiên đã ban tặng và có một vị trí chiến lược quan trọng trong phát triển kinh tế vùng nông thôn Huế.
Không chỉ là một vùng mặt nước rộng lớn với diện tích 22.000 ha, mà nơi đây còn là không gian mưu sinh của nhiều thế hệ cư dân ven phá. Từ những chiếc nò sáo, tay lưới đến các vùng nuôi trồng thủy sản, cuộc sống của người dân gắn chặt với từng khoảng mặt nước.
Mặt nước phá Tam Giang đã... hết chỗ để thở
Phá Tam Giang là nơi hội tụ nguồn nước từ các hệ thống sông Ô Lâu, Bồ và Hương trước khi thông ra biển Đông qua cửa Thuận An. Cùng với đầm Sam, đầm Thủy Tú và đầm Cầu Hai, phá Tam Giang tạo thành hệ đầm phá ven biển rộng lớn, có vai trò quan trọng đối với môi trường sinh thái, nguồn lợi thủy sản và sinh kế của cộng đồng cư dân Huế.
Qua nhiều thế hệ, người dân ven phá đã hình thành những phương thức khai thác thủy sản gắn với điều kiện tự nhiên của vùng nước này. Nò, sáo, ô bàu, lưới và các hình thức khai thác khác không chỉ tạo ra nguồn thu nhập mà còn trở thành một phần đời sống, tập quán sản xuất của cư dân địa phương.
Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng hoạt động khai thác, nuôi trồng thủy sản, không gian mặt nước ngày càng chịu nhiều áp lực. Tình trạng nò sáo phát triển dày đặc, sử dụng mặt nước thiếu trật tự không chỉ gây khó khăn cho hoạt động đánh bắt mà còn đặt ra yêu cầu phải tổ chức lại việc khai thác tài nguyên.

Ông Nguyễn Bằng ở thôn 14 cũ (nay thuộc xã Phong Dinh), một ngư dân sống bằng nghề đánh bắt thủy sản trên phá Tam Giang, cho rằng việc sắp xếp lại các khu vực nò sáo là cần thiết. Theo ông, mặt nước đầm phá ngày càng chật chội bởi các hình thức khai thác thủy sản phát triển dày đặc, thiếu sự tổ chức.
“Không gian mặt nước Tam Giang đã hết chỗ bởi nghề ô bàu, nò, sáo phát triển dày đặc. Là ngư dân mưu sinh hàng ngày tôi mong muốn có một sự sắp xếp lại chứ không thể để phát triển theo cách tự phát như lâu nay”, ông Bằng nói.
Điều ông Bằng mong muốn không chỉ là sắp xếp lại mặt nước, mà còn phải dành thêm không gian cho những người trực tiếp đánh bắt thủy sản như ông có điều kiện tiếp tục mưu sinh. Bởi khi các khu vực khai thác được tổ chức lại, những người sống dựa vào nguồn lợi tự nhiên cũng cần được tính đến trong phương án phân vùng và bố trí không gian sản xuất.

Từ câu chuyện của một ngư dân có thể thấy, yêu cầu sắp xếp lại mặt nước không chỉ xuất phát từ mục tiêu bảo vệ môi trường hay lập lại trật tự khai thác. Đó còn là mong muốn của chính những người đang sống bằng nghề trên phá, khi họ nhận thấy cách khai thác tự phát kéo dài không thể tiếp tục.
Mặt nước không còn dành riêng cho ngư dân
Nếu trước đây, mặt nước phá Tam Giang chủ yếu là không gian mưu sinh của những người đánh bắt, nuôi trồng thủy sản thì nay, cùng với sự phát triển du lịch, không gian này đang có thêm những chủ thể khai thác và sử dụng mới. Những chuyến thuyền chở khách tham quan, các dịch vụ trải nghiệm đời sống sông nước, du lịch cộng đồng đang mở ra hướng kinh tế mới cho vùng đầm phá.

Bên cạnh đó, Nhà nước cũng đã hình thành các khu bảo tồn thủy sản nhằm bảo vệ nguồn lợi, phục hồi hệ sinh thái và duy trì khả năng khai thác lâu dài. Một số khu vực cần được bảo vệ, hạn chế hoạt động khai thác; trong khi những vùng khác vẫn phải duy trì không gian sản xuất cho ngư dân.
Sự thay đổi này khiến việc tổ chức lại mặt nước trở nên phức tạp hơn. Không gian đầm phá giờ đây không chỉ có câu chuyện phân chia khu vực đánh bắt, nuôi trồng mà còn phải tính đến hoạt động du lịch, bảo tồn và các dịch vụ kinh tế khác.
Trên cùng một vùng nước, lợi ích giữa các nhóm sử dụng có thể không đồng nhất. Những khu vực nò sáo dày đặc có thể ảnh hưởng đến luồng tuyến du lịch; hoạt động tàu thuyền chở khách có thể tác động đến khu vực đánh bắt; nuôi trồng thủy sản nếu không được kiểm soát có thể gây áp lực lên môi trường và những vùng bảo tồn. Ngược lại, việc mở rộng các hoạt động du lịch, dịch vụ cũng có thể làm thay đổi không gian khai thác truyền thống của ngư dân.

Vì vậy, tổ chức lại không gian đầm phá không thể chỉ dừng ở việc xác định nơi nào được đặt nò sáo, nơi nào được nuôi trồng thủy sản. Thành phố cần có phương án tổng thể, xác định rõ các khu vực bảo tồn, khai thác, nuôi trồng, du lịch và dịch vụ; đồng thời thiết lập quy định về phạm vi hoạt động, luồng tuyến và trách nhiệm của từng chủ thể.
Đặc biệt, cần tính đến quyền lợi của những hộ dân đã gắn bó lâu năm với mặt nước. Khi một khu vực được chuyển đổi công năng, hạn chế khai thác hoặc dành cho hoạt động du lịch, những người đang mưu sinh tại đó sẽ được giải quyết như thế nào? Cơ chế nào bảo đảm việc phát triển các ngành kinh tế mới không làm mất đi không gian sống và sản xuất của cộng đồng địa phương?
Sắp xếp mặt nước, đừng để "đâu lại vào đấy"
Câu chuyện tổ chức lại không gian mặt nước phá Tam Giang thực tế không phải mới được đặt ra. Trong quá khứ, đã có những chương trình, dự án với sự hỗ trợ của các tổ chức nước ngoài hướng đến quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và sắp xếp hoạt động khai thác thủy sản trên đầm phá.

Tiêu biểu như dự án "Quản lý tổng hợp các hoạt động đầm phá tỉnh Thừa Thiên - Huế" (Dự án IMOLA) do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc tài trợ với mục tiêu sử dụng bền vững các tài nguyên đầm phá với sinh kế và nhu cầu của các cộng đồng ven phá.
Tuy nhiên, sau khi dự án kết thúc, nhiều vấn đề như tình trạng khai thác tự phát vẫn chưa được giải quyết căn cơ. Nò sáo, ô bàu tiếp tục phát triển, có nơi mở rộng và chiếm thêm không gian mặt nước.
Thực tế ấy cho thấy, sắp xếp lại mặt nước không đơn thuần là câu chuyện lập quy hoạch hay xác định lại vị trí các khu vực khai thác. Khó khăn lớn hơn nằm ở việc tổ chức thực hiện, kiểm soát tình trạng tái lấn chiếm và duy trì kỷ cương sau khi đã sắp xếp.
Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của kế hoạch số 619/KH-UBND về phát triển vùng đầm phá Tam Giang - Cầu Hai đến năm 2030 của UBND TP. Huế là khảo sát, đánh giá toàn diện hiện trạng hệ sinh thái, tài nguyên thiên nhiên và sinh kế cộng đồng; tổ chức không gian, phân vùng chức năng; phát triển các ngành, lĩnh vực có lợi thế; huy động nguồn lực đầu tư kết cấu hạ tầng và triển khai các chính sách hỗ trợ.

Những định hướng này cho thấy việc phát triển vùng đầm phá trong giai đoạn tới không chỉ dừng ở khai thác tiềm năng kinh tế mà còn đặt ra yêu cầu tổ chức lại cách sử dụng tài nguyên.
Với Kế hoạch 619, thành phố cần làm rõ việc kế thừa, điều chỉnh những kết quả đã có; đồng thời xây dựng cơ chế kiểm soát để tình trạng nò sáo, ô bàu tự phát không tiếp tục tái diễn. Nếu không giải quyết được vấn đề này, những khoảng mặt nước được sắp xếp hôm nay có thể lại bị chiếm dụng trong tương lai.
Ở góc nhìn của người dân, đầm phá Tam Giang - Cầu Hai không đơn thuần là tài nguyên chung mà còn là tư liệu sản xuất, là nguồn sống được duy trì qua nhiều thế hệ. Tác động của Kế hoạch 619 có thể kéo theo sự thay đổi phương thức khai thác hay thu hẹp không gian sản xuất.
Do đó, nếu không có phương án chuyển đổi phù hợp, những thay đổi trên mặt nước Tam Giang có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và đời sống của hàng chục nghìn hộ dân vốn có sinh kế gắn bó chặt chẽ với vùng đầm phá nước lợ này.
Không gian mới dựa trên nền tảng bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên
Ngày 5/11/2026, Chủ tịch UBND TP. Huế Lê Trí Thanh ký ban hành Kế hoạch số 619/KH-UBND về phát triển vùng đầm phá Tam Giang - Cầu Hai đến năm 2030.
Kế hoạch hướng đến tổ chức không gian phát triển dựa trên nền tảng bảo tồn các hệ sinh thái tự nhiên, vùng đất ngập nước, khu dự trữ sinh quyển theo hướng kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và bền vững; đồng thời bảo đảm sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân.
Phạm vi thực hiện bao gồm mặt nước hệ đầm phá Tam Giang - Cầu Hai và vùng đất liền ven phá chịu tác động trực tiếp đến việc quản lý, bảo vệ, khai thác và phát triển bền vững. Không gian này thuộc địa bàn 14 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 6 phường và 8 xã.



