Quả còn Cao Lan và giấc mơ sinh kế xanh
Kết hợp hạt nông sản, vải vụn và kỹ thuật thủ công của người Cao Lan, Nguyễn Thị Thương đến từ Phú Thọ vừa giành giải ba Khởi nghiệp Xanh 2026 với dự án “Mũi Khâu Vó Còn”.
Sau hai ngày tranh tài (31/10 và 1/11), vòng chung kết Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 - năm 2026 đã khép lại với 23 giải thưởng được trao.
Trong số các dự án được vinh danh, “Mũi Khâu Vó Còn” của Nguyễn Thị Thương, cô gái dân tộc Cao Lan đến từ Phú Thọ, giành giải ba bảng A. Đây là bảng thi dành cho sinh viên có ý tưởng và sản phẩm mẫu, cùng các cá nhân, tập thể, doanh nghiệp có mô hình kinh doanh đổi mới sáng tạo mới triển khai hoặc có doanh số dưới 1 tỉ đồng/năm theo tiêu chí cuộc thi.
Đưa hạt nông sản vào quả còn truyền thống
Chia sẻ về ý tưởng khởi nghiệp, Nguyễn Thị Thương cho biết quả còn gắn liền với trò chơi ném còn trong các lễ hội truyền thống của người Cao Lan. Vào những ngày hội, những quả cầu vải nhiều màu được tung qua vòng tròn treo trên cây nêu, gửi gắm mong ước về cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi.
Theo cách lý giải của Thương, bốn góc của quả còn tượng trưng cho bốn phương trời. Những dải vải gắn trên quả còn mang ý nghĩa về tia nắng, hạt mưa, trong khi phần nhân bên trong chứa các loại hạt nông sản như đậu, mè, thể hiện sự gắn bó với sản xuất nông nghiệp và mong ước mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Trong quan niệm truyền thống của người Cao Lan, khi tung quả còn lên, người tham gia gửi đi những điều không may và khi đón lại là đón nhận những điều tốt đẹp. Quả còn còn gắn với những câu chuyện giao duyên, kết nối cộng đồng, trở thành vật gửi gắm tình cảm giữa những đôi nam nữ.
Lớn lên cùng những câu chuyện ấy, Thương mong muốn đưa quả còn ra khỏi không gian lễ hội, trở thành sản phẩm có thể sử dụng trong đời sống hiện đại nhưng vẫn giữ được ý nghĩa văn hóa vốn có.
Điểm đặc biệt của sản phẩm nằm ở sự kết hợp giữa nông sản và kỹ thuật thủ công. Những quả còn được tạo hình bằng vải, bên trong chứa các loại hạt nông sản của người dân địa phương. Một số nguyên liệu còn được lựa chọn để tạo hương thơm tự nhiên cho sản phẩm.
Bên cạnh việc sử dụng hạt nông sản làm nhân, Thương và nhóm cộng sự còn chú trọng các công đoạn chế tác truyền thống. Một số chi tiết được thực hiện với sự tham gia của đồng bào Cao Lan, trong đó có việc sử dụng kỹ thuật nhuộm vải bằng nguyên liệu từ lá cây theo phương pháp truyền thống.
Một hướng đi khác của dự án là tận dụng nguồn vải vụn từ các xưởng may địa phương. Theo bà Trần Thị Vĩnh (bà nội của Thương), các xưởng may trong vùng hằng năm tạo ra lượng phế liệu khá lớn nhưng chưa có đầu ra phù hợp. Việc sử dụng nguồn nguyên liệu này không chỉ giúp giảm lượng vải bị bỏ đi mà còn tạo thêm giá trị cho sản phẩm thủ công.
Đặc biệt, thay vì chỉ bán quả còn đã hoàn thiện, Thương phát triển ý tưởng bộ sản phẩm tự khâu mang tên “Mũi khâu vó còn - Tái sinh sợi nhớ”. Mỗi bộ kit dự kiến gồm vải, dây treo, kim chỉ, các loại hạt nông sản cùng những vật liệu cần thiết để người mua tự hoàn thiện một quả còn. Thông qua mã QR đi kèm, người sử dụng có thể xem hướng dẫn và tự thực hiện từng công đoạn.
“Một bộ kit tự khâu quả còn dự kiến có giá khoảng 195.000 đồng. Với các mẫu quả còn hoàn thiện, nhóm cũng tính toán nhiều kích thước, phân khúc khác nhau, trong đó có loại dự kiến bán khoảng 100.000 đồng/quả”, Thương cho biết.
Mong tạo sinh kế cho phụ nữ Cao Lan từ nghề thủ công
Không chỉ muốn tạo ra một sản phẩm lưu niệm, Nguyễn Thị Thương còn tìm cách đưa quả còn đến gần hơn với người tiêu dùng, đặc biệt là những người trẻ chưa có nhiều cơ hội tìm hiểu văn hóa truyền thống của đồng bào Cao Lan.
Một trong những hướng đi được Thương tính đến là đưa bộ sản phẩm tự khâu vào các hoạt động trải nghiệm tại trường học. Thay vì chỉ nghe giới thiệu về trò chơi ném còn, học sinh có thể tự tay cắt vải, xâu kim, khâu từng đường chỉ và hoàn thiện sản phẩm. Thông qua hoạt động này, các em có thể tìm hiểu ý nghĩa của những hạt nông sản, màu sắc, hình dáng và các chi tiết gắn với đời sống văn hóa của đồng bào.
Bên cạnh các hoạt động trải nghiệm trực tiếp, nhóm dự kiến tiếp cận khách hàng qua mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử. Đây là hướng đi giúp sản phẩm thủ công địa phương có cơ hội đến với người tiêu dùng ở nhiều tỉnh, thành, thay vì chỉ xuất hiện tại các lễ hội hay điểm du lịch.
Ở khâu sản xuất, Thương mong muốn dự án có thể kết nối khoảng 15 - 20 phụ nữ Cao Lan tham gia làm quả còn trong thời gian nông nhàn. Đây là những người có kinh nghiệm may vá, chế tác thủ công, am hiểu tập quán và các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng.
Theo định hướng của nhóm, người dân không chỉ cung cấp hạt nông sản làm nguyên liệu mà còn trực tiếp tham gia cắt, may, nhuộm vải và hoàn thiện sản phẩm. Khi có đầu ra ổn định, công việc này có thể mang lại khoản thu nhập bổ sung bên cạnh sản xuất nông nghiệp.
Tuy nhiên, để những quả còn có thể trở thành hàng hóa, Thương cho biết nếu chỉ có câu chuyện văn hóa là chưa đủ, sản phẩm cần được hoàn thiện về chất lượng, mẫu mã, bao bì... Bên cạnh đó, việc tổ chức sản xuất, xác định giá bán phù hợp và tìm kiếm khách hàng vẫn là những công việc Thương cùng các cộng sự phải tiếp tục thực hiện.
Giải ba tại Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh 2026 vì thế là bước khích lệ đối với cô gái Phú Thọ, nhưng cũng mở ra thử thách mới: biến một ý tưởng được đánh giá cao tại cuộc thi thành sản phẩm có người mua và có khả năng tạo thu nhập cho cộng đồng.
