Tín chỉ carbon: Tiền đầu tư ban đầu, bao nhiêu?
Thị trường tín chỉ carbon đang hình thành, cơ hội có thật, nhưng dường như nông dân vẫn đứng ngoài cánh cửa.
Càng giảm phát thải, càng tạo ra nhiều tín chỉ carbon
Thông điệp ấy được nhắc đi nhắc lại tại hội thảo "Tín chỉ carbon và kinh tế tuần hoàn trong phát triển nông nghiệp bền vững", do Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam (VFAEA) chủ trì tại triển lãm Ari& Biotech Vietnam 2026.
Câu chuyện “tín chỉ carbon”, thu lợi nhiều, là khỏi bàn cãi. Nó lại phù hợp với xu thế phát triển trong tình hình mới. Biến đổi khí hậu. Các thị trường xuất khẩu lớn ngày càng đặt ra yêu cầu về truy xuất phát thải. Sản phẩm nông nghiệp không chỉ cạnh tranh bằng năng suất, mà còn bằng "dấu chân carbon".
Theo ông Lê Hoàng Kiệt và ông Lâm Văn Thông (Tổng Công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau - PVCFC), hiệu quả từ các mô hình canh tác giảm phát thải đã cho kết quả rõ rệt.
Tại HTX Mỹ Quý, Đồng Tháp, mô hình canh tác lúa chất lượng cao và phát thải thấp đã giảm lượng đạm tới 36%. Lượng lần cũng giảm gần 20% . Giảm ba lần phun thuốc bảo vệ thực vật mỗi vụ. Kết quả tính toán bằng phần mềm RiceMore, cũng cho tín hiệu vui. Đó là lượng phát thải giảm được 1,32 tấn CO₂ tương đương/ha/vụ. Con số này tương đương mức giảm 21,4% so với canh tác truyền thống.
Đó là những con số biết nói. Nhưng câu hỏi lớn hơn: Vì sao mô hình vẫn chưa thể nhân rộng?
Sao không nói tiền đầu tư bao nhiêu?
Tiến sĩ Phạm Anh Cường – Công ty Cổ phần phân bón Bình Điền nhấn mạnh giảm phát thải không đơn thuần là cắt giảm đầu vào. Đó là tái thiết lại hệ sinh thái canh tác, là quản lý rơm rạ tốt hơn. Chưa hết, là sử dụng phụ phẩm hiệu quả hơn và là bảo vệ hệ vi sinh vật đất. Thực chất, chính là phải tạo ra một nền nông nghiệp tuần hoàn. Tín chỉ carbon có thể là phần thưởng cuối cùng của quá trình ấy. Cho nên, phải “nuôi dưỡng đất để đất cho cây ăn”…
Tiến sĩ Phạm Anh Cường không vạch thẳng, nhưng ai cũng hiểu, nói tóm lại là cần một khoản gọi là “chi phí chuyển đổi”!
Anh Nguyễn Bá Thành, chủ một trang trại ở Lâm Đồng nói: “Người ta thường nói nhiều đến lợi ích này. Đúng rồi. Nhưng hiếm khi nói đến khoản tiền phải bỏ ra trước khi có được lợi ích ấy. Rõ ràng, chi phí chuyển đổi, người nông dân phải bỏ ra. Doanh nghiệp còn phải làm ăn cần lợi nhuận nữa. Họ chỉ bỏ chi phí cho mô hình thí điểm mà thôi!”.
Còn ông Lê Minh Quang, chủ một trang trại sầu riêng ở Đồng Tháp kể: “Ngay mô hình đang làm ở Đồng Tháp tụi tôi, nông dân được hỗ trợ 50% chi phí vật tư, giống, thuốc sinh học. Rồi thêm chế phẩm Trichoderma, chi phí phun drone. Lại được hỗ trợ chứng nhận VietGAP và truy xuất nguồn gốc. Điều đó cho thấy một thực tế, khi tham gia chuyển đổi, nông dân phải giảm lượng giống gieo sạ. Chúng tôi phải thay đổi cách quản lý nước. Rồi còn phải ghi chép nhật ký đồng ruộng. Tóm lại là phải chấp nhận thử nghiệm những quy trình mới. Cái này đâu đơn giản! Đòi hỏi chúng tôi phải hy sinh phần chi phí. Tiền lẽ ra thu được sớm hơn, khi phải chững lại lo chạy quy trình này”.
Điều ông Quang chia sẻ là cũng là cách nghĩ thực của rất nhiều nông dân. Phần lớn sản xuất nông nghiệp Việt Nam vẫn dựa vào các hộ nhỏ lẻ. Và không phải ai cũng đủ nguồn lực để chờ đợi khoản lợi nhuận trong tương lai. Có không ít người vẫn phải tính toán từng bao phân, từng vụ mùa. Chưa kể là tiền chi phí giám sát quá lớn. Tóm lại, phần lợi ích thu được từ đó, có thể bị vơi đi đáng kể.
Ai cũng nhìn rõ tiềm năng là, Việt Nam đang có cơ hội bước vào thị trường carbon toàn cầu. Nhưng khung tín chỉ rõ ràng chung về giảm phát thải trên đồng ruộng của quốc gia, chưa có. Hiện nay, chủ yếu là “khung” do các doanh nghiệp đưa ra, tự vận hành. Mà điều nông dân cần là giá tiền chi tiết đầu ra đầu vào, bao nhiêu? Rồi kỹ thuật, cam kết chia sẻ rủi ro, thế nào?
Rõ ràng, câu hỏi "ai trả chi phí chuyển đổi?", phải được trả lời đầu tiên!
Chừng nào chưa trả lời được những điều đó, giảm phát thải vẫn mãi là khái niệm trên giấy, không chạm được lợi ích nông dân. Ngoài cánh đồng, người nông dân vẫn tiếp tục canh tác như cũ. Họ vẫn chịu gánh nặng áp lực mưu sinh, mỗi ngày, mỗi giờ.
