Thủy điện xả lũ và tang thương hạ du |Kỳ 4: Chuyện từ người canh hồ thủy điện mùa lũ
Trận đại hồng thủy lịch sử từ ngày 25 đến 31/10/2025 với nỗi ám ảnh cao hơn năm Giáp Thìn 1964, nay còn hằn đó trong lời kể lẫn ánh mắt của người dân ven sông Vu Gia - Thu Bồn, tới mức người ta nói “quên năm thìn đi”!.
Chỉ hai tháng nữa, miền Trung bước vào mùa mưa lũ. Năm này sẽ ra sao? Những câu hỏi vọng lên trời rồi hướng về thủy điện, bởi chỉ có thủy điện xả lũ mới có cái cảnh lút mái nhà, tài sản trôi sông, mạng người chấp chới giữa dòng nước trong đêm khuya tuyệt vọng. Xả lũ “đúng quy trình” và cảnh tang thương, bao giờ mới thôi là cặp bài trùng?
Loạt bài của Nông thôn Việt thử nhìn lại một lần nữa câu chuyện thủy điện xả lũ trên hệ thống sông lớn nhất miền trung này ở Đà Nẵng, với mong muốn không còn những tiếng kêu tuyệt vọng của dân lành trong cơn nước dữ.
Kỳ 4: Chuyện từ người canh hồ thủy điện mùa lũ
Xả lũ. Trước và sau khi phút đó diễn ra, phía hạ lưu không có gì khác ngoài cụm từ “quan tâm đặc biệt”. Chuyện từ họ - những công nhân, kỹ sư đảm trách chuyện canh mực nước hồ ấy, có lắm quãng mà thao tác kỹ thuật đâu chỉ được mặc định của cái nhìn một phía.
Tôi lên hồ Thủy điện Sông Tranh 2 ở xã Trà Đốc. Đang nắng nóng. Từ thân đập chính nhìn xuống, mặt hồ mênh mông như biển. Nước trong xanh leo lẻo. Xa xa là những lồng bè nuôi cá. Tôi đã lên những lồng bè ấy, nghe người dân kể về nghề nuôi cá chình, cá lăng, diêu hồng, rô phi và những nhọc nhằn mùa mưa lũ. Khi nước dâng, dòng chảy mạnh, giử được lồng bè mà không để bạc tỷ trôi sông, là chuyện lắm khi điếng lòng…
Vào Trung tâm điều khiển - “trái tim” thủy điện
Trung tâm điều khiển, thi thoảng chỉ có tiếng tít tít của máy điện thoại. Dày đặt màn hình. Kíp trực hôm nay có 4 người. Họ, những người ở khâu cuối cùng của vận hành xả lũ.
Anh Trần Hoàng Sanh - kíp trưởng, đã làm nghề 10 năm, nhưng làm việc tại đây 5 năm từ cuối 2020. Nghe tôi hỏi chuyện ấn nút xả lũ thế nào, anh bật cười. “Vận hành, không đơn giản là vận hành máy móc, mà còn theo dõi điều tiết hồ chứa, quan trắc lưu lượng mưa, nước về, làm các báo cáo gửi cấp trên. Việc không lúc nào nghỉ. Thời điểm mưa lớn, tụi em càng bận hơn”.
Tôi ngó loạt màn hình máy tính. Con số. Biểu đồ. Mọi thứ hiện ra với tôi, mù tịt, nhưng với họ, có lẽ đó là tiếng nói của nước dưới lòng hồ kia, nói bao điều mà chỉ người trong cuộc mới hiểu. Ý nghĩ bừng lên trong tôi, thì đây, con nước, con số, dòng chữ, dãy biểu đồ xanh và mảnh như sợi chỉ, động đậy như linh hồn của một sinh thể mềm mại, lành hiền và mạnh mẽ ghê gớm. “Sau lưng anh em mình ngồi, là nước đó anh, nó bị cản bởi bức tường”, anh nói.
Tôi nghe, thiệt là... ớn ớn.
Trận “dội” cân não
Anh nói, chốc chốc lại dừng, vì điện thoại tới, rồi con số nào đó khiến anh phải quay lại bàn chăm chú... Và rằng, "về đây “dội”nhất là cơn lũ thứ 2 từ 26-30/10/2025.
Em nhớ đợt đó, ngày nước về lớn nhất là lúc 10g ngày 29/10. Mưa liên tục cả đêm 28. Anh em vận hành cắm trại ở đây luôn. Nước lớn. Đường sạt. Em nhận ca 8g sáng. Mưa xối xả. Nước đổ về hồ liên tục, đo được là 5000 m3/s.
Mặt nước hồ đo được là 174,99 m. Chỉ còn 0,1 cm là bằng mặt nước dâng bình thường theo quy định của hồ. Theo yêu cầu kỹ thuật, với mực nước 175m so với mực nước biển, thì đó là ngưỡng tối đa, tuyệt đối không được để vượt nữa”.
Tôi hỏi: “Dung tích hồ là 729,72 triệu m3, vậy lúc đó ra sao?”. “Hiện trạng lúc đó, dung tích hồ chẳng chứa được bao nhiêu nữa đâu anh. Nguy cấp lắm rồi”. “Có xả trước đó không?”. “Có, đã xả một ít, nhưng nước về nhiều quá, mưa kinh khủng lắm. Nhưng…”. “Là sao, lưu lượng mưa à?”. “Dạ, em nhớ lúc đó, nhìn lưu lượng mưa nó vút lên cao… Một đỉnh lũ mới lại xuất hiện”. “Trận lũ kéo dài 4 ngày đó, bao lâu xác lập đỉnh 1 lần ?”. “Dạ em nhớ có 3 đỉnh. Hết sức chứa. Ớn luôn. Cách cuối cùng là nâng cửa xả thôi. Nước về 5000 m3/s, xả khoảng 4700 m3/s. Lúc đó, cộng với nước từ sông Trường phía dưới thân đập chảy dồn xuống, làm mức nước hạ du tăng lên”.
Anh thừ ra mấy giây, nói thật chậm: “Với em, đó là cơn lũ lớn nhất được trải qua”. Tôi nhìn mắt anh, như anh vừa cập bờ khi bơi vượt sông lớn, hoặc như vừa đi qua cơn giông khủng khiếp.
Ngồi ở đây, không nhìn thấy mặt nước bởi bốn bề là điện, là bê tông, nhưng ở ngay trong lòng nước. Chỉ họ mới biết nó cuồng nộ thế nào. “Còn tâm trạng em lúc đó, dạ lo lắng, cả cho an toàn hồ và hạ du.
Bởi lúc đó báo chí đưa hạ du liên tục xác lập đỉnh lũ, vượt cả năm 1964. Anh em, cứ 15 phút quan trắc thủy văn một lần, báo cáo lãnh đạo Ủy ban thành phố, Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự”, anh nói.
Tôi nói: “Bà con nói: Mới nghe thông báo xả lũ, là nước đã vô nhà rồi. Tôi quan tâm đâu là độ giãn thời gian đủ để người dân chuẩn bị kịp thời…”. “Trong quy trình hồ chứa có yêu cầu là thông báo trước 3g, nhưng công ty thì áp dụng 3,5 giờ. Theo em nghĩ, với thời gian đó để chuẩn bị, là có thể kịp”.
“Vậy với trận lũ tháng 10/2025, xả 4800 m3/s, bao lâu?”. “Khi mực nước hồ và lưu lượng nước về diễn biến bất lợi, việc vận hành cửa xả phải được thực hiện theo đúng quy trình vận hành hồ chứa, căn cứ các thông số quan trắc và yêu cầu điều hành, nhằm bảo đảm an toàn công trình và giảm thiểu tác động đến hạ du.”
“Vậy, ví dụ ngay quốc lộ 1, nước xả từ đây xuống tới đó, bao lâu?”. “Không phải là ấn 1 phát là cho đi 5000 m3/s”, anh bật cười.
“Điều tôi muốn biết, là trong điều kiện mưa lớn, tốc độ dòng nước xả ở đây là nhanh - chậm ra sao, để trong 3,5 giờ bà con hạ du thu dọn kịp và chạy lũ?”. “À, vận hành xả phải dựa vào mực nước trạm thủy văn Nông Sơn và Câu Lâu báo là bao nhiêu, mới xả.
Cái này em không chắc, nhưng phải 8-9 tiếng mới về tới dưới đó. Lúc đó hạ du mưa rất lớn, nước biển dâng cao, nó sẽ cản dòng. Nhưng dù chảy xuống một lượng ít, cũng đủ dâng lên”. Tới đây mặt anh giãn ra, kèm theo tiếng cười “may là hồ an toàn, và hạ du không bị ảnh hưởng kinh hoàng”.
Tôi nghe, nghĩ có lẽ người dân khác… kênh với họ.
Dân không ở đây, chẳng làm cái việc nước non này, nên không hiểu. Và người dân chỉ có quan tâm duy nhất: Nước lớn, xả lũ là chạy dọn kịp để khỏi trôi hết đồ đạc, khỏi thất thanh kêu cứu, không hoảng sợ mất hồn giữa chơ vơ đêm tối. Dân chỉ muốn không có chuyện năm nào cũng lụt lút nhà, trắng tay tài sản, mất người thân, điên đảo giữa dòng nước khi nước sông, biển dâng cao, nước trên trời đang trút ầm xuống, rồi cộng thêm thủy điện xả lũ. Bao năm rồi, mọi chuyện cứ như điệp khúc.
Nhưng họ là khác. “Trong mọi tình huống, an toàn công trình là yêu cầu đầu tiên, đặc biệt quan trọng. Đồng thời việc vận hành hồ phải tuân thủ quy trình được cấp có thẩm quyền phê duyệt, góp phần điều tiết dòng chảy, giảm thiểu tác động của lũ đến hạ du và bảo đảm các yêu cầu về cấp nước, phát điện”, anh nói.
Nỗi lòng trên… họng nước
Tôi lái chuyện sang ngả khác, rằng đã và đang mặc định ở bao người, là mấy ông làm thủy điện xả lũ, nên dân mới tang thương! Giọng anh như dài ra: “Có, ở trong xóm em thôi, bà con hay nói: Mi làm thủy điện, xả ngập nước dưới này, phải không?. Lúc đó, em nghĩ họ chưa hiểu được quy trình vận hành, điều kiện cần có của một hồ chứa, rồi việc điều tiết, lượng mưa lũ mỗi lần đổ về ra sao… Thậm chí có người hỏi: Trên đó vận hành kiểu chi mà dưới này ngập kinh quá!? Phải giải thích tường tận thôi. Vận hành hồ chứa, đâu phải ưng xả là xả. Anh nhìn kìa…”.
Tôi nhìn loạt màn hình hiển thị hình ảnh từ camera. Nhất cử nhất động thao tác đóng, xả từ đây đều truyền về thành phố, trung ương và họ nhận lệnh từ cấp có thẩm quyền. Hình ảnh quan trắc, mực nước, lưu lượng, tình hình biến động, đều đặt trong quy trình giám sát chặt chẽ. Họ chỉ là người tuân thủ cuối cùng của một dòng lệnh đi qua biết bao khâu.
Ở đây là vùng xa, sâu, điều kiện đi lại, thời tiết mùa mưa lũ là cực kỳ khó khăn, khắc nghiệt. Họ ở, “quản” dòng nước. Mùa nắng nóng, thời tiết bình thường thì không sao, chứ mưa lũ thì coi như “túc bất ly địa”. “Vợ và hai con nhỏ ở xa, lo lắng đủ điều, như mùa lũ đó, em thì vội nên nói nhanh: Không sao đâu em. Cũng tâm tư lắm, nhưng không bằng năm 2017, em về nghe mấy anh kể lại, là vợ con mấy ảnh như chết đứng chết ngồi. Điện thoại không được. Đi không tới. Lui không xong. Tắc đường. Mưa mù trời đất. Liên lạc gián đoạn. Lúc đó có tin đồn thiếu kiểm chứng, khiến gia đình của các cán bộ đang trực tại nhà máy càng thêm lo lắng…”.
Tôi nhìn camera đang quét thân đập. Bê tông. Nước. Hết. Nơi họ ngồi là trên họng nước. Tin đồn năm đó là vỡ đập Sông Tranh 2. Hoảng loạn, đến nỗi công an tỉnh rồi địa phương phải lên tiếng, là đồn nhảm. Thời điểm đó, kẻ biết là họ, thì không thể nói rõ ràng được vì khó liên lạc. Kẻ cần biết là gia đình, rồi bao người hạ du cuống quýt lo lắng, mà chỉ biết ngóng chờ. Cảm giác đó, không thể dùng từ nào khác hơn là kinh sợ.
Anh trầm ngâm: “Tụi em chỉ muốn chia sẻ với bà con hạ du, là tụi em đâu phải muốn xả bao nhiêu là xả! Người ra lệnh xả là Trưởng Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự thành phố. Trước khi ra lệnh xả, là có thông báo đến các địa phương vùng hạ du, qua hệ thống 6 trạm cảnh báo lũ từ xa ở hạ du, rồi báo tin nhắn SMS, xe lưu động vùng gần đập, thông báo trước 3,5 giờ…”. “Mỗi một lần xả, là hạ du chìm đắm, ở đó có bao thứ bao điều mà nếu nước ngập lút thì đau thương hiện ra…”. “Dạ, trước khi xả, em cũng nghĩ không biết hạ du, bà con đã chuẩn bị sẳn sàng chưa? Có ai đang đi đánh cá, thả lưới mà không hay tin xả không? Mấy em nhỏ sẽ ra sao?”.
Ngồi gần đó, anh Lê Xuân Cường thêm vào: “Mỗi lần nhìn cảnh hạ du ngập hết, xót lắm, bao nhiêu tài sản tích cóp có còn chi. Công việc tụi em làm, nhưng làm sao giảm thiểu thấp nhất cho bà con…”.
Phía hạ du, ở đó là người dân. Họ chỉ cần một quy trình: Bình yên!
.png)
