Thủy điện xả lũ và tang thương hạ du | KỲ 1: Nút ấn 'đúng quy trình' chờ ngày… giải cứu
Trận đại hồng thủy lịch sử từ ngày 25 đến 31/10/2025 với nỗi ám ảnh cao hơn năm Giáp Thìn 1964, nay còn hằn đó trong lời kể lẫn ánh mắt của người dân ven sông Vu Gia - Thu Bồn, tới mức người ta nói “quên năm Thìn đi!".
Chỉ hai tháng nữa, miền Trung bước vào mùa mưa lũ. Năm này sẽ ra sao? Những câu hỏi vọng lên trời rồi hướng về thủy điện, bởi chỉ có thủy điện xả lũ mới có cái cảnh lút mái nhà, tài sản trôi sông, mạng người chấp chới giữa dòng nước trong đêm khuya tuyệt vọng. Xả lũ “đúng quy trình” và cảnh tang thương, bao giờ mới thôi là cặp bài trùng?
Loạt bài của Nông thôn Việt thử nhìn lại một lần nữa câu chuyện thủy điện xả lũ trên hệ thống sông lớn nhất miền Trung này ở Đà Nẵng, với mong muốn không còn những tiếng kêu tuyệt vọng của dân lành trong cơn nước dữ.
Kỳ 1: 5 lần trong 20 ngày và mặc kệ sông trôi
Kỳ 2: Quy trình 1865 - khi thực tế bị ‘trói’ bởi con số trên giấy
Kỳ 3: Cải cách hay là tiếp tục ngập lút nhà!
Kỳ 4: Chuyện từ người canh hồ mùa lũ
.png)
Kỳ 1: 5 lần trong 20 ngày và mặc kệ sông trôi
Lụt lội miền Trung xưa nay vốn gắn liền với nhịp điệu nước lên nước xuống quen đời của người dân vùng hạ du. Thế nhưng, sự can thiệp của các dòng thủy điện đã biến mùa mưa lũ thành một cơn ác mộng chớp nhoáng, nơi mọi "nghề chạy lụt truyền đời" đều thất thủ.
5 lần ngập dồn dập chỉ trong 20 ngày cuối tháng 10 và đầu tháng 11/2025 tại lưu vực Thu Bồn - Vu Gia, không chỉ nhấn chìm hàng vạn ngôi nhà trong biển nước, mà còn đẩy người dân đến tận cùng của sự bất lực trước những cột nước dâng cao đột ngột ngoài tầm kiểm soát.
Vô hiệu hóa “ngón nghề chạy lụt”
Ông Nguyễn Pháp xã Nam Phước chẳng ngờ nổi, là khi chạm tuổi 80 lại bị thương tật.
Đêm 27/10/2025, khi không thể chống chọi được nữa, hai vợ chồng già phải leo lên gác, mặc kệ con nước cứ liếm dần lên. Và thế là cú trượt chân làm ông ngã nhào.
Xương sườn bị gãy. May mà lúc đó có chiếc ghe hàng xóm bơi qua. Vợ ông la làng. Bà con ráng đưa lên gác mà nằm, bởi bệnh viện trạm xá cũng lút, đi đâu bây giờ?
Ông xua tay: “Đừng nói lụt nữa. Đời tau chừng này tuổi, chưa thấy cú nào kinh hoàng như thế. Năm này mà như rứa nữa, thì mặc kệ sông trôi”. Tôi nghĩ ông bực. Nỗi bực giận ngoài tầm tay với. “Cũng thủy điện chứ mắc chi…”.
Ông thả giọng ở đó, nhìn ra hướng sông. Sông Thu Bồn về đến đây, chỉ chừng 2 km nữa là gặp biển. Hiền lành, trong mướt, biếc xanh và ngọt ngào như khúc dân ca xứ Quảng. Sông nào có tội tình chi?
Tôi bước vào nhà, ngó quanh. Vốn là dân vùng lụt, nên tôi soát nhanh coi vết dấu đâu rồi, nhưng chủ nhân đã kéo ghế cái rẹt. “Ừ đúng - lời anh Nguyễn Tuấn thôn Bình An xã Nam Phước vang lên - trời mưa, không sợ sông, bởi nước lớn thì sông chảy chậm, có vô nhà thì từ từ.
Đằng này nó làm như chớp mắt. Nhà anh đây, chỉ trong vòng khoảng một tiếng đồng hồ là nước dâng lên tới ngực. Xóm ni có nhà nước ngập đến sát trần nhà. Nghe nói trận lớn đó là thủy điện xả. Đó đó, dấu kìa!”. Tôi và anh đứng lên.
.jpg)
Mảng tường ngay cửa ra vào, vệt nước còn nguyên đó. Cao chừng 1,5m. “Nhà anh cao hơn mặt đường 50cm. Nghĩa là nước lút 2m”, anh nói và chỉ tay ra đường.
Mặt đường đó, chính là quốc lộ 1A. Từ đây cách đầu cầu Câu Lâu chừng 200m, cây cầu mà thời điểm lụt lớn đó, Đà Nẵng đã lên phương án bảo vệ, bởi nước đã mấp mé mặt cầu trong hỗn loạn thông tin “cầu Câu Lâu lút rồi, chuẩn bị sập!”.
Và tất nhiên, mọi thứ ở nhà anh như bao nhà ở đây, ngâm trong nước bạc. Heo gà trôi sạch. Cố thủ hết trên gác. May mà không ai chết.
Vợ chồng anh Trịnh Dũng ở cách cầu này chừng 500m, nhưng nhà sát sông. Tôi nhìn anh chị, chẳng hình dung nổi lúc đó, đêm 28 kinh hoàng đó, họ xoay xở ra sao? “Xoay chi! Hồi trước, lụt thì chạy xuống quốc lộ, nhưng chừ quốc lộ cũng ngập lút đầu, thì anh hỏi em: Chạy đi mô?”.
Kê được chừng nào thì kê, đến đoạn đuối quá, buông tay. “Nhà anh là cao nhứt xóm. Anh đo mực nước năm cao nhất 1999, làm nền cao hơn 70cm, nhưng nước vô 80cm”.
Giọng anh thõng ra, nghe ơ hờ buồn bã như con nước trôi xuôi. Chị Giang vợ anh mở điện thoại: “Đây, em ghi lại hết. Ngập lụt nghiêm trọng diễn ra vào các đợt cuối tháng 10 và tháng 11, với các đỉnh điểm đáng chú ý là vào khoảng các ngày 27 - 29/10 và cuối tháng 11. Mấy năm trước, nước lên ở mức vừa phải, ở ngoài thềm hoặc ngập từ từ và giống như các năm khác.
Tuy nhiên, trong đợt này, nước lên cực kỳ nhanh và đột ngột. Ngày 27, ban ngày nước mấp mé ngoài hiên. Đến tối, thủy điện cũng xả nước nhưng nhà mình chưa vô ngay. Tối 28, trong vòng một tiếng đồng hồ, từ cái mé nhà lên đột ngột trong khoảng nửa mét, coi như là ngập vào nhà luôn”.
Thủy điện xả lũ hay "bức tường nước" úp thẳng xuống hạ du
Sát nhà anh Dũng là nhà anh Toàn. Anh nói: “Đó, đối diện nhà mình là nhà anh Lê Trung Tý, chỉ còn cách quăng mì tôm lên mái nhà rồi leo lên lấy. Nói vậy đủ hiểu nước tới đâu rồi! Nhà mình, kê tới mức hết chỗ kê và… thả tay”.
Anh đến cạnh chiếc bàn đặt trước bàn thờ, và nói: “Nó tráng qua mặt bàn”. Bàn cao 1m, tính ra, vị trí này cao so với mặt đường 2,8m. Anh Thọ - anh ruột anh Toàn, nói: “Ở mình quen chu kỳ 24 tiếng là nước lên nước xuống, chừ thì quên đi. Xả nước kiểu ni, đố mà biết”.
Anh Toàn dằn giọng “Xả kiểu nớ thì đố mà chạy. Xuống rồi lên. Lại xuống rồi lên. Miết miết”. Rồi anh thêm, rằng con trai mình nói thôi ớn quá rồi, đừng có lụt như năm ngoái nữa, đuối đơ.
Đúng là đuối đơ. Ai là dân vùng ven sông Thu Bồn - Vu Gia, đều có “nghề chạy lụt truyền đời”. Một thuở chỉ trông lụt cho phù sa tưới tắm ruộng đồng; chuột, sâu bọ chết. Nhưng bây giờ, hễ lụt là kinh sợ, từ ngày có cái gọi là thủy điện xả lũ. Mọi ngón nghề, đều thất thủ.
Những con số khốc liệt và câu hỏi trách nhiệm chưa có lời giải
Nhưng nói thế chưa đủ. Ông Lê Tấn, thôn Kim Bồng, phường Hội An, nói: “Mưa lủng tôn”. Đó là nỗi ám ảnh khiến ông hễ mưa là nhớ.
Con số khốc liệt từ mưa và lũ trong đợt đó, được Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự thành phố Đà Nẵng ghi nhận lại.
Lượng mưa kỷ lục với khu vực hứng chịu đợt mưa to đến rất to kéo dài từ chiều 25 đến 31/10, với tổng lượng mưa tại nhiều nơi vượt ngưỡng 1.000mm, cá biệt có nơi lên đến 1.548,4mm (Trà Giáp) hay 1.310,2mm (Phước Chánh).
Mưa lớn đẩy mực nước các sông Vu Gia, Thu Bồn vượt mức báo động III, làm cho 76.427 hộ dân trên toàn thành phố bị ngập sâu, có thời điểm 10 xã, phường bị cô lập hoàn toàn trong biển nước.
Toàn thành phố đã huy động gần 36.000 lượt cán bộ, chiến sĩ cùng hàng trăm phương tiện chuyên dụng, tổ chức di dời khẩn cấp 4.835 hộ với 15.886 nhân khẩu đến nơi an toàn.
Thiên tai đã cướp đi sinh mạng của 12 người, làm 4 người mất tích, 47 người bị thương, phá hủy 78 ngôi nhà, cuốn trôi hàng chục nghìn gia súc gia cầm, làm tê liệt hạ tầng giao thông và đẩy tổng thiệt hại kinh tế chung lên đến hơn 837 tỷ đồng.
Sau đợt khảo sát từ tháng 7/2026, đại diện Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố, đại biểu Quốc hội Nguyễn Phi Hùng đã buộc phải thốt lên: Mỗi nhà máy thủy điện đều khẳng định mình làm đúng quy trình, nhưng khi hàng chục nghìn hộ dân chìm trong biển nước và hàng vạn người phải sơ tán khẩn cấp, áp lực nước dồn dập trút xuống hạ du rõ ràng đã vượt quá sức chịu đựng của con người.
