'Thành phố đáng sống' và phận người chênh vênh hè phố
Đà Nẵng đang quyết tâm dọn dẹp vỉa hè, trả lại lối đi cho người đi bộ. Đây là một lựa chọn cần có của một thành phố du lịch. Tuy nhiên, đằng sau những mét vuông gạch lát phong quang là cả một bài toán về nhân sinh, nơi mà ranh giới giữa văn minh và mưu sinh đôi khi mỏng manh như một sợi dây đàn.
Rồi đây, những "vạch kẻ định mệnh" sẽ được đặt ra. Lần này, không còn là những cuộc ra quân rầm rộ rồi đâu lại vào đấy, thành phố chọn cách quản trị bằng con số cụ thể: 1,5 mét cho người đi bộ, 2 mét cho xe máy, và tuyệt đối không có chỗ cho dù bạt, bàn ghế hay những chậu cây cảnh trang trí. Đây là việc phải làm, bởi người đi bộ ở những tuyến phố sầm uất, không dễ gì chen chân được trên vỉa hè. Chưa kể sự nhếch nhác, lộn xộn, biến vỉa hè thành chợ, nhất là khu vực nội đô.
Một diện mạo đô thị "phẳng" và "sạch" đang được hình thành trên bản vẽ, nhưng đằng sau những con số hình học ấy là những nhịp thở mưu sinh đang trở nên gấp gáp.
Việc kẻ vạch phân định vỉa hè là một bước tiến về tư duy quản lý, chuyển từ "dẹp" sang "quy hoạch". Tuy nhiên, thực tế tại những cung đường như Ngô Quyền, Hoàng Diệu, Lê Thanh Nghị (Hải Châu) hay Phan Chu Trinh (Hội An), Huỳnh Thúc Kháng, Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh (Tam Kỳ)...cho thấy, vỉa hè không đơn thuần là bê tông và gạch lát. Nó là một thực thể kinh tế nuôi sống hàng vạn gia đình.
Nhìn lại câu chuyện của TP.HCM những năm qua, chúng ta thấy một bài học đắt giá về tính bền vững. Những chiến dịch ra quân rầm rộ, những đợt quét sạch vỉa hè theo kiểu phong trào thường chỉ mang lại sự thông thoáng ngắn hạn. Khi bóng dáng lực lượng chức năng rời đi, nhịp sống vỉa hè lại tự phát hồi sinh như một nhu cầu tất yếu của dòng chảy kinh tế đô thị. Sự thất bại của mô hình "dẹp" thuần túy tại phương Nam đã chứng minh rằng: Vỉa hè không chỉ là hạ tầng giao thông, nó còn là một thực thể kinh tế - văn hóa có sức sống nội sinh mãnh liệt. Nếu chỉ dùng mệnh lệnh hành chính để "quét" đi những đôi quang gánh, chúng ta có thể có một con phố sạch bóng, nhưng lại vô tình làm đứt gãy những sợi dây sinh kế thầm lặng của hàng nghìn gia đình lao động nghèo.
Đà Nẵng hôm nay đang đứng trước ngưỡng cửa tương tự. Nếu chỉ nhìn vỉa hè qua lăng kính của những người đi bộ, chúng ta sẽ thấy sự thông thoáng; nhưng nếu nhìn qua đôi mắt của những người bán hàng bám vỉa hẻ để nuôi con ăn học, thì rõ ràng một khoảng trời chênh vênh đã hiện ra.
Lãnh đạo các đơn vị quản lý đô thị kỳ vọng vào camera giám sát và việc giao trách nhiệm đến từng ca trực để chấm dứt tình trạng "bắt cóc bỏ đĩa". Công nghệ có thể giúp vỉa hè sạch bóng vi phạm, nhưng công nghệ không thể trả lời câu hỏi: Người nghèo sẽ đi đâu khi bị đẩy ra khỏi không gian sinh kế duy nhất của họ?
Tại Hội An, nơi di sản và mưu sinh trộn lẫn, bài toán này còn hóc búa hơn. Những người bán nước mía, hàng rong trong hẻm sâu không thể chen chân vào các khu chợ đêm lộng lẫy nhưng đắt đỏ. Họ chọn vỉa hè không phải vì muốn thách thức pháp luật, mà vì đó là nơi duy nhất dòng chảy du khách có thể chạm tới món hàng của họ. Mà khi khách đã chạm tới, thì đồng nghĩa một hồn cốt Hội An - hồn phố - đã hiện ra, bởi đó là gương mặt của Hội An muôn thuở qua những gánh xíu mà, bánh bèo, bánh vạc. Còn phía người dân, đó là áo cơm độ nhật. Còn ở Đà Nẵng, thì đó là nơi hít thở của dân nghèo đô thị, một xe bánh mì, một gánh xôi đã dìu gia đình họ đi qua bao ngày tháng. Ở đường Ngô Quyền (Sơn Trà), không khó tìm hàng chục gánh mì Quảng sáng sớm đã hút khách. Người bán ở đâu ra? Họ từ làng mì quảng Thanh Chiêm (Điện Phương-Điện Bàn), sáng sớm đã có mặt ở Đà Nẵng, để kiếm sống, làm nên nick name "Mì gánh Phú Chiêm" ở Đà Nẵng.
Câu trả lời từ những quán xôi, gánh mì, là không thể thuê mặt tiền để bán, vì giá...cắt cổ, đành phải bám vỉa hè để nuôi con, chấp nhận nắng mưa, quản lí đô thị xử phạt, tịch thu phương tiện.
Một chính sách chỉ thực sự khả thi khi nó tạo ra được lối thoát chứ không chỉ là lệnh cấm.
Đà Nẵng không nên và không cần phải lặp lại những bước đi cực đoan mà nơi khác đã dẫm. Một đô thị thông minh phải là một đô thị biết quản trị sự đa dạng bằng công cụ hiện đại thay vì sức người thủ công. Bài học từ việc thí điểm cho thuê vỉa hè qua ứng dụng số tại TP.HCM chính là một gợi ý mở. Đà Nẵng hoàn toàn có thể số hóa việc quản lý: thông qua nền tảng trực tuyến, người dân đăng ký sử dụng tạm thời theo khung giờ, đóng phí minh bạch. Việc "vẽ vạch sơn ảo" trên nền tảng số, kết hợp với hệ thống camera AI, sẽ giúp chính quyền điều tiết không gian chính xác mà không cần những cuộc ra quân ồn ào nhưng kém hiệu quả.
Thu phí minh bạch chính là cách để người dân có quyền lợi và trách nhiệm tự quản không gian đó. Hãy biến xe đẩy của bà B., ông A. thành những ki-ốt di động có thẩm mỹ, phù hợp với cảnh quan đô thị. Khi hàng rong trở nên đẹp và sạch, họ chính là một phần của sức hút du lịch chứ không phải "rác đô thị" cần dọn dẹp. Đó chính là tạo lập các không gian kinh doanh phi lợi nhuận cho nhóm yếu thế.
Đà Nẵng đang nỗ lực gạn đục khơi trong để trở thành những đô thị văn minh. Nhưng văn minh không có nghĩa là lạnh lùng. Du khách đến với Đà Nẵng không chỉ để ngắm tòa nhà kính, họ đến để cảm nhận cái hồn cốt của một vùng đất qua quán café cóc, gánh mì Quảng bốc khói. Sự phát triển của một thành phố phải được đo bằng sự an tâm trong ánh mắt người dân lao động. Ở đó, có cả sự hài hòa giữa khát vọng vươn tầm và sự trân trọng những mảnh đời nương tựa vào phố. Chỉnh trang đô thị chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó mang tính nhân văn, nơi người đi bộ thong dong và người tiểu thương không phải thấp thỏm nhìn trước ngó sau.
Một vỉa hè đẹp nhất không chỉ là vỉa hè rộng thênh thang cho người đi bộ, mà là nơi mỗi viên gạch đều mang theo sự an lòng của người lao động. Đừng để những vạch kẻ trắng vô hồn trở thành ranh giới ngăn cách giữa khát vọng hiện đại và quyền được sống của những phận người nương tựa vào phố. Bởi suy cho cùng, thành phố đáng sống - như lâu Đà Nẵng vẫn thường xiển hương, là thành phố biết bao dung với cả những gánh hàng rong cheo leo bên lề đường.
